ทานสหาย (บาลีวันละคำ 2,933)

ทานสหาย

อ่านว่า ทาน-นะ-สะ-หาย

ประกอบด้วยคำว่า ทาน + สหาย

(๑) “ทาน

บาลีอ่านว่า ทา-นะ รากศัพท์มาจาก ทา (ธาตุ, = ให้) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ)

: ทา + ยุ > อน = ทาน แปลตามศัพท์ว่า “การให้” “สิ่งของสำหรับให้

ทาน” มีความหมายว่า –

(1) การให้, ยกมอบแก่ผู้อื่น, ให้ของที่ควรให้ แก่คนที่ควรให้ เพื่อประโยชน์แก่เขา, สละให้ปันสิ่งของของตนเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น

(2) สิ่งที่ให้, ทรัพย์สินสิ่งของที่มอบให้หรือแจกออกไป

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “ทาน” ว่า giving, dealing out, gift; almsgiving, liberality, munificence (การให้, การแจกให้, ของขวัญ; การให้ทาน, การมีใจคอกว้างขวาง)

ทาน” ใช้ในรูปเดียวกันทั้งบาลีและสันสกฤต

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

(สะกดตามต้นฉบับ)

ทาน : (คำนาม) ‘ทาน’, การให้, การบริจาค; มันเหลวซึ่งเยิ้มออกจากขมับช้างตกน้ำมัน; การอุปถัมภ์, การบำรุง; วิศุทธิ, นิรมลีกรณ์; การตัด, การแบ่ง; ทักษิณา, ของถวาย, ของให้เปนพิเศษ; การตี, การเฆาะ; อรัณยมธุ, น้ำผึ้งป่า; giving, gift, donation; fluid that flows from the temples of an elephant in rut; nourishing, cherishing; a present, a special gift; striking, beating; wild honey.”

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ.ปยุตฺโต ขยายความคำว่า “ทาน” ไว้ว่า –

ทาน : การให้, ยกมอบแก่ผู้อื่น, ให้ของที่ควรให้ แก่คนที่ควรให้ เพื่อประโยชน์แก่เขา, สละให้ปันสิ่งของของตนเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น; สิ่งที่ให้, ทรัพย์สินสิ่งของที่มอบให้หรือแจกออกไป.”

(๒) “สหาย

บาลีอ่านว่า สะ-หา-ยะ รากศัพท์มาจาก –

(1) สห + อยฺ ธาตุ

(ก) “สห” (สะ-หะ) เป็นคำบุรพบทและคำอุปสรรค แปลว่า พร้อม, กับ, พร้อมด้วย

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “สห” ว่า conjunction with, together, accompanied by (ต่อเนื่อง, ด้วยกัน, ติดตามด้วย)

(ข) สห + อย (ธาตุ = ไป, เป็นไป) + ปัจจัย, “ลบสระหน้า ทีฆะสระหลัง” คือลบ อะ ที่ (ส)- และทีฆะ อะ ที่ -(ยฺ) เป็น อา (อย > อาย)

: สห + อย = สหย + = สหย > สหาย แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ไปร่วมกันในกิจทั้งหลาย

(2) สห (คำบุรพบทและคำอุปสรรค = พร้อม, กับ, พร้อมด้วย) + อย (ความเสื่อมหรือความเจริญ), “ลบสระหน้า ทีฆะสระหลัง

: สห + อย = สหย > สหาย แปลตามศัพท์ว่า “ผู้มีความเสื่อมหรือความเจริญร่วมกัน

สหาย” (ปุงลิงค์)  หมายถึง สหาย, เพื่อน (companion, friend)

ทาน + สหาย = สหาย (บาลีอ่านว่า ทา-นะ-สะ-หา-ยะ) แปลตามศัพท์ว่า “สหายแห่งทาน

อภิปรายขยายความ :

ทานสหาย” เป็นคำเรียกการให้ทานแบบหนึ่งใน 3 แบบ คือ ทานทาส ทานสหาย และ ทานบดี

บุคคลใด ตนเองบริโภคของอย่างใด ก็ให้แก่ผู้อื่นอย่างนั้น บุคคลนั้นเรียกว่า “ทานสหาย” (ทาน-นะ-สะ-หาย

อธิบายให้เห็นภาพว่า ของที่ตนเองกินเป็นเช่นไร ของที่ตนเองใช้มีคุณภาพแบบไหน เวลาให้ของกินของใช้ผู้อื่น ก็วางอารมณ์เสมือนว่าผู้รับเป็นเพื่อนรักของตน ตัวเองกินแค่ไหนมีแค่ไหน ก็อยากให้เพื่อนรักได้กินได้มีทัดเทียมกับตนเช่นกัน และที่แน่ๆ จะไม่ให้ของเลวกว่าที่ตนเองกินใช้แก่ผู้อื่นเป็นเด็ดขาด

แบบนี้แหละคือ “ทานสหาย

คำว่า “ทานสหาย” ยังไม่ได้เก็บไว้ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554

แถม :

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) สหาย : (คำนาม) เพื่อนร่วมทุกข์ร่วมสุข. (ป., ส.).

(2) เพื่อนตาย : (คำนาม) เพื่อนร่วมสุขร่วมทุกข์หรือยอมตายแทนกันได้.

(3) เพื่อนยาก : (คำนาม) เพื่อนในยามทุกข์ยาก, เพื่อนร่วมทุกข์ยาก.

…………..

ดูก่อนภราดา!

: ถ้าต้องรอให้เพื่อนออกปาก

: คุณก็เป็นแค่เพื่อนยาก ยังไม่ใช่เพื่อนตาย

#บาลีวันละคำ (2,933)

23-6-63

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

ใส่ความเห็น

อีเมลของคุณจะไม่แสดงให้คนอื่นเห็น ช่องข้อมูลจำเป็นถูกทำเครื่องหมาย *