สคฺคคต-สวรรคตในบาลี (บาลีวันละคำ 4,883)

สคฺคคต-สวรรคตในบาลี

พระบรมราชชนนีพันปีหลวงสวรรคต

คำไทย “สวรรคต” คำบาลีว่า “สคฺคคต” อ่านว่า สัก-คะ-คะ-ตะ

แยกศัพท์เป็น สคฺค + คต 

(๑) “สคฺค” 

อ่านว่า สัก-คะ รากศัพท์มาจาก สุ ( = ดี, งาม) + อคฺค ลบ อุ ที่ สุ (สุ > ส)

“อคฺค” มีความหมายว่า เด่น, ยอดเยี่ยม, ดีที่สุด, สูงสุด, สำคัญที่สุด (illustrious, excellent, the best, highest, chief)

: สุ > ส + อคฺค = สคฺค แปลตามศัพท์ว่า (1) “ที่ดำรงอยู่ยืนนานและสวยงาม” (2) “แดนอันแสนดีเลิศล้ำด้วยกามคุณ” (3) “แดนที่มีอารมณ์อันเลิศ” (คือได้พบเห็นสัมผัสแต่สิ่งที่น่าเพลิดเพลินเจริญใจ) (4) “แดนที่ติดข้อง” 

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล สคฺค ว่า heaven, the next world (สวรรค์, โลกหน้า) แล้วขยายความว่า popularly conceived as a place of happiness and long life (ตามมโนภาพทั่วๆ ไป เข้าใจกันว่าเป็นสถานที่มีความสุขและมีอายุยืน)

บาลี “สคฺค” สันสกฤตเป็น “สฺวรฺค” 

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ –

“สฺวรฺค : (คำนาม) ‘สวรรค์,’ สุรโลก, สุขภพน์ของพระอินทร์; heaven, Indra’s paradise.”

บาลี “สคฺค” สันสกฤตเป็น “สฺวรฺค” ภาษาไทยเขียนอิงสันสกฤตเป็น “สวรรค์” (สะ-หฺวัน) 

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“สวรรค-, สวรรค์ : (คำนาม) โลกของเทวดา, เมืองฟ้า. (ส. สฺวรฺค; ป. สคฺค).”

ตามปกติคำว่า “สคฺค” หมายถึง สวรรค์ที่ยังเกี่ยวข้องกับกาม 6 ชั้น คือ จาตุมหาราชิกา ดาวดึงส์ ยามา ดุสิต นิมมานรดี ปรนิมมิตวสวัตดี

แต่ความหมายในวงกว้าง “สคฺค” หมายถึงเทวโลกทุกภพภูมิ

(๒) “คต” 

บาลีอ่านว่า คะ-ตะ รากศัพท์มาจาก คมฺ (ธาตุ = ไป, ถึง) + ต ปัจจัย (ปัจจัยตัวนี้ใช้หมายถึง อดีตกาล คือแปลว่า “-แล้ว” เช่น กินแล้ว, ทำแล้ว), ลบที่สุดธาตุ (คมฺ > ค)

: คมฺ + ต = คมต > คต แปลตามศัพท์ว่า “ไปแล้ว” “ถึงแล้ว” 

“คต” ในบาลีใช้เป็นกริยา (กิริยากิตก์) และใช้เป็นคุณศัพท์ หมายถึง –

(1) ไปแล้ว, ถึงแล้ว, ตรงไป (gone away, arrived at, directed to)

(2) เกี่ยวข้องกับ, หมายถึง, เกี่ยวเนื่องกับ (connected with, referring to, concerning, relating to)

สคฺค + คต = สคฺคคต แปลตามศัพท์ว่า “ไปแล้วสู่สวรรค์”

“สคฺคคต” ในภาษาไทยใช้ว่า “สวรรคต” (สะ-หฺวัน-คด)

ข้อสังเกต: 

“สคฺคคต” ประกอบคำ 2 คำ คือ สคฺค + คต 

เมื่อใช้ในภาษาไทย –

สคฺค = สวรรค (มี ค อยู่ท้ายคำ)

คต = คต (มี ค อยู่ต้นคำ)

รวมกันก็ควรจะเป็น “สวรรคคต” (ค 2 ตัว) 

แต่คำนี้ในภาษาไทยใช้เป็น “สวรรคต” (ค ตัวเดียว)

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“สวรรคต, เสด็จสวรรคต : (ราชาศัพท์) (คำกริยา) ไปสู่สวรรค์, ตาย, (ใช้แก่พระมหากษัตริย์ สมเด็จพระบรมราชินีนาถ สมเด็จพระบรมราชินี หรือผู้ที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมเป็นการเฉพาะ เช่น สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฏราชกุมาร สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาสุดารัตนราชประยูร). (ส. สฺวรฺค + คต ว่า ไปสู่สวรรค์).”

ขยายความ :

เมื่อวันที่ 24 ตุลาคม พ.ศ. 2568 สำนักพระราชวังออกประกาศมีข้อความดังนี้ –

…………..

                                  ประกาศ

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง

                                  สวรรคต

         ตามที่คณะแพทย์ผู้ถวายการรักษา สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ได้ขอพระราชทานกราบบังคมทูลเชิญ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จพระราชดำเนินไปประทับที่โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ สภากาชาดไทย ตั้งแต่วันที่ ๗ กันยายน พุทธศักราช ๒๕๖๒ เพื่อติดตามพระอาการทางระบบต่าง ๆ ความทราบทั่วกันแล้วนั้น ในช่วงที่ประทับที่โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ สภากาชาดไทย สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงพระประชวรหลายครั้ง และคณะแพทย์ตรวจพบความผิดปรกติทางระบบต่าง ๆ ทำให้คณะแพทย์ต้องถวายการรักษาอย่างต่อเนื่อง

         ตั้งแต่วันที่ ๑๗ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๕๖๘ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงพระประชวรจากภาวะติดเชื้อในกระแสพระโลหิต แม้ว่าคณะแพทย์จะถวายการรักษาอย่างสุดความสามารถแล้ว แต่พระอาการทรุดหนักลงตามลำดับถึงวันศุกร์ ที่ ๒๔ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๕๖๘ เวลา ๒๑ นาฬิกา ๒๑ นาที เสด็จสวรรคต ณ โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ สภากาชาดไทย ด้วยพระอาการสงบ สิริพระชนมพรรษาปีที่ ๙๓

         พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้สำนักพระราชวัง จัดการพระศพ ถวายพระเกียรติยศสูงสุดตามราชประเพณี ประดิษฐานพระศพ ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในพระบรมมหาราชวัง 

         ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้พระบรมวงศานุวงศ์ และข้าทูลละอองธุลีพระบาท ในราชสำนักไว้ทุกข์ถวาย มีกำหนด ๑ ปี ตั้งแต่วันสวรรคตเป็นต้นไป

…………..

สคฺคคตานุสฺสติ : 

คำว่า “สคฺคคต” ในพระไตรปิฎก ยกมาพอเป็นอนุสติ

…………..

อนฺนญฺจ  ทตฺวาน  พหุโน 

ทกฺขิเณยฺเยสุ  ทกฺขิณํ 

อิโต  จุตา  มนุสฺสตฺตา 

สคฺคํ  คจฺฉนฺติ  ทายกา 

ทายกเป็นอันมากถวายทักษิณาทานคือข้าว (เป็นต้น)

ในพระทักขิไณยบุคคลทั้งหลายแล้ว

จุติจากความเป็นมนุษย์นี้แล้ว

ย่อมไปสู่สวรรค์

เต  จ  สคฺคคตา  ตตฺถ 

โมทนฺติ  กามกามิโน 

วิปากํ  สํวิภาคสฺส 

อนุโภนฺติ  อมจฺฉราติ  ฯ 

ทายกเหล่านั้นปรารถนาสิ่งอันควรปรารถนา

ไม่มีความตระหนี่ ไปสู่สวรรค์แล้ว 

บันเทิงอยู่ในสวรรค์นั้น 

ย่อมได้เสวยผลแห่งทานที่แจกจ่ายไปเป็นอันดี

ที่มา: ทานสูตร อิติวุตตกะ พระไตรปิฎกเล่ม 25 ข้อ 204

…………..

เอวมาทีนวํ  ญตฺวา 

อิสฺสรมานสมฺภวํ 

ปหาย  อิสฺสรมทํ 

ภเว  สคฺคคโต  นโร 

กายสฺส  เภทา  สปฺปญฺโญ 

สคฺคํ  โส  อุปปชฺชตีติ  ฯ 

ความถือตัวว่าเป็นใหญ่ย่อมเกิดโทษ

นรชนตระหนักรู้ได้อย่างนี้

ละความเมาในความเป็นใหญ่ได้แล้ว

พึงไปสู่สวรรค์ 

นรชนผู้มีปัญญาเมื่อล่วงลับไป 

ย่อมเข้าถึงสวรรค์ ดั่งนี้

ที่มา: กุมารเปตวัตถุ พระไตรปิฎกเล่ม 26 ข้อ 126

…………..

เต  ชนา  สุขเมธนฺติ 

นรา  สคฺคคตาริว 

เย  วาจํ  สนฺธิเภทสฺส 

นาวโพธนฺติ  สารถีติ  ฯ 

ดูก่อนนายสารถี 

นรชนเหล่าใดไม่เชื่อถือถ้อยคำของคนส่อเสียด –

ผู้มุ่งทำลายความสมัครสมาน

นรชนเหล่านั้นย่อมได้ประสบความสุข

เหมือนคนได้ไปสวรรค์ฉะนั้น

ที่มา: สันธิเภทชาดก จตุกนิบาต พระไตรปิฎกเล่ม 27 ข้อ 697

…………..

ดูก่อนภราดา!

: รู้ว่าเป็นสัจธรรมต้องทำใจ

: แต่ปุถุชนคนไหนหรือจะไม่เศร้า

: ร่มโพธิ์ร่มไทรเคยให้เงา

: แต่นี้ไปว่างเปล่า…เปลี่ยวใจไทย

#บาลีวันละคำ (4,883)

25-10-68

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….