สารคดี [2] (บาลีวันละคำ 4,908)

สารคดี [2]

ทบทวนอีกทีว่าอะไรคือสาระ

อ่านว่า สา-ระ-คะ-ดี

ประกอบด้วยคำว่า สาร + คดี 

(๑) “สาร” 

อ่านว่า สา-ระ รากศัพท์มาจาก –

(1) สรฺ (ธาตุ = ขยาย, พิสดาร) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, “ทีฆะต้นธาตุ” คือ อะ ที่ ส-(รฺ) เป็น อา (สรฺ > สาร)

: สรฺ + ณ = สรณ > สร > สาร แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ขยายออก”

(2) สา (ธาตุ = มีกำลัง, สามารถ) + ร ปัจจัย

: สา + ร = สาร แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่มีกำลัง”

“สาร” ในภาษาบาลีใช้ในความหมายดังนี้ –

(1) สำคัญ, ประเสริฐยิ่ง, แข็งแรง (essential, most excellent, strong)

(2) ชั้นในที่สุด และส่วนที่แข็งที่สุดของสิ่งใดสิ่งหนึ่ง, แก่นหรือแกนของไม้ (the innermost, hardest part of anything, the heart or pith of a tree)

(3) แก่นสาร, ส่วนสำคัญ, ส่วนที่ดีที่สุด (substance, essence, choicest part)

(4) คุณค่า (value)

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำว่า “สาระ” ซึ่งมีความหมายตรงกับ “สาร” ในที่นี้ บอกไว้ดังนี้ –

“สาระ : (คำนาม) ส่วนสำคัญ, ข้อใหญ่ใจความ, เช่น เขียนมายืดยาวแต่มีสาระน้อย ทำดีย่อมได้ดีเป็นสาระสำคัญของเรื่องนี้; ประโยชน์ เช่น เรื่องไม่เป็นสาระ ไร้สาระ.”

(๒) “คดี” 

บาลีเป็น “คติ” อ่านว่า คะ-ติ รากศัพท์มาจาก คมฺ (ธาตุ = ไป, ถึง) + ติ ปัจจัย, ลบ มฺ ที่สุดธาตุ

: คมฺ + ติ = คมติ > คติ แปลตามศัพท์ว่า “การไป” “ภูมิอันเหล่าสัตว์ต้องไป ด้วยการเข้าถึงตามกรรมดีกรรมชั่ว” “ที่เป็นที่ไป” หมายถึง ที่ไป, ที่อยู่, ที่เกิดใหม่, ภพภูมิที่จะต้องไปเกิด

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “คติ” ว่า –

(1) going, going away (การไป, การจากไป)

(2) direction, course, career (ทิศทาง, แนว, ทางไป, วิถีชีวิต) 

(3) passing on (การผ่านไป) 

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ.ปยุตฺโต บอกความหมายของ “คติ” ไว้ดังนี้ –

(1) การไป, ทางไป, ความเป็นไป, ทางดำเนิน, วิธี, แนวทาง, แบบอย่าง 

(2) ที่ไปเกิดของสัตว์, ภพที่สัตว์ไปเกิด, แบบการดำเนินชีวิต มี 5 คือ :

๑. นิรยะ = นรก 

๒. ติรัจฉานโยนิ = กำเนิดดิรัจฉาน 

๓. เปตติวิสัย = แดนเปรต 

๔. มนุษย์ = สัตว์มีใจสูงรู้คิดเหตุผล 

๕. เทพ = ชาวสวรรค์ ตั้งแต่ชั้นจาตุมหาราชิกา ถึง อกนิษฐพรหม

“คติ” ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า – 

(1) คติ ๑ : (คำนาม) การไป; ความเป็นไป. (ป.).

(2) คติ ๒ : (คำนาม) แบบอย่าง, วิธี, แนวทาง. (ป.)

บาลี “คติ” ภาษาไทยเอามาใช้เป็น “คดี” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า – 

“คดี : (คำนาม) เรื่อง, มักใช้ประกอบคำศัพท์ เช่น โบราณคดี คดีโลก คดีธรรม วรรณคดี สารคดี; (กฎ) เรื่องหรือความที่ฟ้องร้องหรือกล่าวหากันในทางกฎหมาย ซึ่งต้องดำเนินการตามกระบวนวิธีพิจารณาความตามที่กฎหมายกำหนด เช่น คดีแพ่ง คดีอาญา คดีปกครอง. (ป. คติ).”

ในที่นี้ “คดี” หมายถึง เรื่อง 

สาร + คดี = สารคดี เป็นการเอาคำบาลีมาบัญญัติขึ้นใช้เป็นคำไทย

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกความหมายไว้ว่า – 

“สารคดี : (คำนาม) เรื่องที่เรียบเรียงขึ้นจากความจริง ไม่ใช่จากจินตนาการ เช่น สารคดีท่องเที่ยว สารคดีชีวประวัติ.”

อภิปรายขยายความ :

“สาระ” กับ “อสาระ” ในบาลีมักพูดควบคู่กันในกรณีที่ถกเถียงกันว่า อะไรอย่างไรคือ “สาระ” และอะไรอย่างไรคือ “อสาระ” (ไร้สาระ)

บางทัศนะบอกว่า ไม่มีอะไรที่เป็นสาระแท้จริง เพราะสาระขึ้นอยู่กับวัยของคนที่เปลี่ยนแปลงไป ดังคำที่ว่า –

…………..

ทารกว่าวิ่งเล่นเป็นสาระ

หนุ่มสาวสะว่ากินเที่ยวเล่นเป็นแก่นสาร

ผู้ใหญ่ว่าสาระคือทำงาน

ผู้เฒ่าว่าศีลทานคือสาระ

…………..

แต่คำที่ว่านี้ก็ยังมีนัยเยื้องแย้งอยู่ ในคัมภีร์พระพุทธศาสนากล่าวถึงเด็กอายุ 7 ขวบเป็นจำนวนมากบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ คือพบสาระของชีวิตแล้ว ในขณะที่ผู้เฒ่าอายุ 70-80 ยังหมกมุ่นอยู่ในโลกียสุขไม่สร่างซา

ในทางธรรม คัมภีร์จตุกนิบาต อังคุตรนิกาย (พระไตรปิฎกเล่ม 21 ข้อ 150) แสดงธรรมที่เป็น “สาระ” ว่ามี 4 อย่าง คือ คือ – 

(1) ศีล: ควบคุมพฤติกรรมทางการกระทำและคำพูดให้อยู่กรอบที่ดีงาม

(2) สมาธิ: ฝึกจิตให้ดิ่งนิ่งหนักแน่นมั่นคงในทางที่ดีงาม

(3) ปัญญา: พัฒนาความรู้ความเข้าใจให้รู้เท่าทันถูกต้องตามความเป็นจริง

(4) วิมุตติ: จิตหลุดพ้นจากอาสวกิเลสทั้งปวง อันเป็นผลมาจากความสมบูรณ์แห่งศีล สมาธิ และปัญญา

มีพุทธภาษิตที่แสดงทัศนะเกี่ยวกับ “สาระ – อสาระ” ที่น่าศึกษา ขอยกมาเสนอดังนี้ –

…………..

อสาเร สารมติโน 

สาเร จ อสารททสฺสิโน 

เต สารํ นาธิคจฺฉนฺติ 

มิจฺฉาสงฺกปฺปโคจรา ฯ

ผู้เห็นสิ่งที่ไม่เป็นสาระ ว่าเป็นสาระ 

เห็นสิ่งที่เป็นสาระ ว่าไร้สาระ 

มีความคิดเห็นที่ผิดพลาด

ย่อมไม่ประสบสิ่งที่เป็นสาระ 

สารญฺจ สารโต ญตฺวา 

อสารญฺจ อสารโต 

เต สารํ อธิคจฺฉนฺติ 

สมฺมาสงฺกปฺปโคจรา ฯ

ผู้ที่เข้าใจสิ่งที่เป็นสาระ ว่าเป็นสาระ

และสิ่งที่ไร้สาระว่าไร้สาระ 

มีความคิดเห็นที่ถูกต้อง 

ย่อมประสบสิ่งที่เป็นสาระ 

ที่มา: ยมกวรรค ธัมมปทคาถา พระไตรปิฎกเล่ม 25 ข้อ 11

…………..

ดูก่อนภราดา!

: บางเรื่องเถียงกันก่อนจึงได้สาระ

: บางเรื่องลงมือทำจึงจะได้สาระ

#บาลีวันละคำ (4,908)

19-11-68 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….