นิติ – เนติ (บาลีวันละคำ 4,907)

นิติ – เนติ

ทบทวนรูปคำและการออกเสียง

“นิติ” บาลีอ่านว่า นิ-ติ

“เนติ” บาลีอ่านว่า เน-ติ

(๑) “นิติ”

บาลีเป็น “นีติ” อ่านว่า นี-ติ (โปรดสังเกตว่า บาลีเป็น นี- ไม่ใช่ นิ-) รากศัพท์มาจาก นี (ธาตุ = บรรลุ, ถึง) + ติ ปัจจัย

: นี + ติ = นีติ (อิตถีลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “ข้อบัญญัติเป็นเครื่องบรรลุ” “เครื่องนำไปให้บรรลุ” หมายถึง กฎหมาย, กฎ, แบบแผน

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “นีติ” ว่า guidance, practice, conduct, right conduct, propriety; statesmanship, polity (การนำทาง, การปฏิบัติ, ความประพฤติ, ความประพฤติที่ถูกต้อง, การทำที่เหมาะที่ควร; การใช้วิธีปกครอง, การปกครองประชาชน)

โปรดสังเกตว่า ฝรั่งไม่ได้แปล นีติ ว่า law

บาลี “นีติ” สันสกฤตก็เป็น “นีติ” 

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ –

(สะกดตามต้นฉบับ)

“นีติ : (คำนาม) การนำ, การจัด; การได้, การบันลุถึง; ราชนีติ, ราชรีติ, ราชยศาสนศาสตร์, ราชการยาณิ, ‘รัฐประศาสน์’ ก็ใช้โดยมตินิยม- เปนวิทยาอันกล่าวว่าด้วยการปกครอง, รวมทั้งประโยคจรรยามรรยาททั่วไป, ทั้งพระผู้เปนเจ้าเปนใหญ่และไพร่ฟ้าประชาราษฎร์; guiding, directing; obtaining, acquirement or acquisition; polity, politics or political science, a science treating of the administration of government, including the practice of morality in private life, both by the sovereign and his subjects.” 

บาลี “นีติ” ภาษาไทยใช้เป็น “นิติ” และ “นีติ”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) นิติ : (คำนาม) นีติ, กฎหมาย, กฎปฏิบัติ, แบบแผน, เยี่ยงอย่าง, ขนบธรรมเนียม, ประเพณี, วิธีปกครอง, เครื่องแนะนำ, อุบายอันดี. (ป., ส. นีติ).

(2) นีติ : (คำแบบ; คำที่เลิกใช้แล้ว) (คำนาม) นิติ, แบบแผน, เยี่ยงอย่าง, ขนบธรรมเนียม, ประเพณี, กฎหมาย, วิธีปกครอง, เครื่องแนะนำ, อุบายอันดี. (ป., ส.).

หมายเหตุ: “คำแบบ” หมายถึง คำที่ใช้เฉพาะในหนังสือ ไม่ใช่คำพูดทั่วไป

ได้ความตามพจนานุกรมฯ ว่า “นิติ” ภาษาไทยเคยใช้เป็น “นีติ” (นี– สระ อี) แต่บัดนี้เลิกใช้แล้ว เป็นอันว่า คำนี้ภาษาไทยเป็น “นิติ” (นิ– สระ อิ) อย่างเดียว

(๒) “เนติ” 

คำเดิมในบาลีเป็น “นีติ” (นี-ติ, ย้ำว่าบาลีเป็น นี- ไม่ใช่ นิ-) รากศัพท์มาจาก นี (ธาตุ = บรรลุ, ถึง) + ติ ปัจจัย

: นี + ติ = นีติ แปลตามศัพท์ว่า “ข้อบัญญัติเป็นเครื่องบรรลุ” “เครื่องนำไปให้บรรลุ” หมายถึง กฎหมาย, กฎ, แบบแผน

“นีติ” แผลง อี ที่ นี-(ติ) เป็น เอ จึงเป็น “เนติ”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“เนติ : (คำแบบ) (คำนาม) นิติ, แบบแผน, เยี่ยงอย่าง, ขนบธรรมเนียม, ประเพณี, กฎหมาย, วิธีปกครอง, เครื่องแนะนำ, อุบายอันดี. (ป., ส. นีติ).”

อันที่จริง “นีติ” หรือ “นิติ” กับ “เนติ” มาจากรากเดียวกัน แต่โปรดสังเกตว่าพจนานุกรมฯ บอกความหมายยักเยื้องกันไป ไม่ตรงกันทุกคำ

อภิปรายขยายความ :

พจนานุกรมฯ บอกว่า คำว่า “นิติ” อ่านว่า นิ-ติ ก็ได้ อ่านว่า นิด ก็ได้ 

โปรดทราบว่า ที่ว่า อ่านว่า นิ-ติ ก็ได้ อ่านว่า นิด ก็ได้ นั้น หมายความว่า โดยรูปคำและหลักนิยมในภาษาไทย คำว่า “นิติ” อ่านได้ 2 อย่าง แต่เมื่อไปประสมกับคำอื่นและคำนั้นกำหนดให้อ่านหรือนิยมอ่านกันมาอย่างไร ก็ต้องอ่านตามที่กำหนดหรือตามที่นิยม

เช่นหนังสือชื่อ โลกนิติ หรือ โคลงโลกนิติ กำหนดให้อ่านหรือนิยมอ่านกันว่า -โลก-กะ-นิด จะถือว่า “นิติ” อ่านได้ 2 อย่าง จึงอ่านว่า โลก-นิ-ติ อย่างนี้ไม่ได้ เพราะอ่านว่า -โลก-กะ-นิด จนเป็นที่ยุติแล้ว

คำว่า นิติศาสตร์ กำหนดให้อ่านว่า นิ-ติ-สาด จะอ่านว่า นิด-สาด ไม่ได้ ก็ด้วยเหตุผลทำนองเดียวกัน

คำไหนอ่าน นิด คำไหนอ่านว่า นิ-ติ ต้องศึกษาเรียนรู้เป็นคำ ๆ ไป

แต่อาจกำหนดเป็นหลักกว้าง ๆ ว่า –

“นิติ” ถ้าอยู่ท้ายคำ มักอ่านว่า นิด

“นิติ” ถ้าอยู่ต้นคำ มักอ่านว่า นิ-ติ-

ส่วน “เนติ” นั้น อ่านว่า เน-ติ อย่างเดียว แต่ในบางกรณีคนเก่า ๆ ออกเสียงว่า เนด-ติ ก็มี เช่น “ผู้ใหญ่ควรทำตัวให้เป็นเนติแก่ผู้น้อย” “เนติ” ในข้อความทำนองนี้ คนเก่า ๆ ออกเสียงว่า เนด-ติ

คำว่า “เนติ” ในภาษาไทยมีใช้น้อย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บลูกคำของ “เนติ” ไว้คำเดียว คือ “เนติบัณฑิต”

…………..

ดูก่อนภราดา!

: ถ้ารู้จักปรับใจให้ถูกแบบแผน

: ก็ไม่ต้องคิดแต่จะปรับแบบแผนให้ถูกใจ

#บาลีวันละคำ (4,907)

18-11-68

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….