ปัณรสมวาร (บาลีวันละคำ 4,897)
ปัณรสมวาร
วันครบสิบห้าวัน
อ่านว่า ปัน-นะ-ระ-สะ-มะ-วาน
ประกอบด้วยคำว่า ปัณรสม + วาร
(๑) “ปัณรสม”
รูปคำบาลีเป็น “ปณฺณรสม” อ่านว่า ปัน-นะ-ระ-สะ-มะ รูปคำเดิมมาจาก ปญฺจ + ทส + ม ปัจจัย
ปญฺจ = ห้า > จำนวน 5
ทส = สิบ > จำนวน 10
ปญฺจ + ทส = ปญฺจทส (ปัน-จะ-ทะ-สะ) = สิบห้า > จำนวน 15
ปญฺจทส + ม ปัจจัยในปูรณตัทธิต = ปญฺจทสม (ปัน-จะ-ทะ-สะ-มะ) = ลำดับที่สิบห้า > เฉพาะลำดับที่ 15 หนึ่งเดียว
ขยายความแทรก :
“ปญฺจทส” กับ “ปญฺจทสม” ในบาลีใช้ต่างกันอย่างไร?
“ปญฺจทส” ใช้นับจำนวน ภาษาไวยากรณ์บาลีเรียกว่า “ปกติสังขยา” แปลว่า “คำที่ใช้นับตามปกติ” คือคำที่ใช้นับจำนวนว่าสิ่งนั้น ๆ มีจำนวนเท่าไร ในที่นี้ “ปญฺจทส” บอกให้รู้ว่ามีจำนวน “สิบห้า” (15) ไม่ใช่ 14 หรือ 16 หรือจำนวนอื่น ๆ เช่น ถ้าเป็นคน ก็คือ 15 คน ถ้าเป็นวัน ก็คือ 15 วัน ไม่ใช่จำนวนอื่น ๆ
“ปญฺจทสม” ใช้บอกลำดับ ภาษาไวยากรณ์บาลีเรียกว่า “ปูรณสังขยา” แปลว่า “คำที่ใช้นับจำนวนเต็ม” คือคำที่ใช้บอกว่าสิ่งนั้น ๆ อยู่ในลำดับที่เท่าไร ในที่นี้ “ปญฺจทสม” บอกให้รู้ว่าอยู่ในลำดับที่ 15 ไม่ใช่ลำดับอื่น
“ปกติสังขยา” กับ “ปูรณสังขยา” ต่างกันอย่างไร?
ตัวอย่าง:
– เด็กยืนเรียงแถวกัน 15 คน: “15 คน” คือ “ปกติสังขยา” พูดถึงเด็กทั้ง 15 คน
– เด็กคนที่ 15 เตี้ยกว่าเพื่อน: “คนที่ 15” คือ “ปูรณสังขยา” พูดถึงเฉพาะเด็กคนที่ 15 คนเดียว
……………..
“ปญฺจทส” คงรูปเป็น “ปญฺจทส” ก็มี เปลี่ยนรูปเป็น “ปณฺณรส” ก็มี
ปญฺจ > ปณฺณ
ทส > รส
ปญฺจทส > ปณฺณรส
ปญฺจทส + ม ปัจจัย = ปญฺจทสม
ปณฺณรส + ม ปัจจัย = ปณฺณรสม
ในที่นี้ “ปญฺจทส” เปลี่ยนรูปเป็น “ปณฺณรส” + ม ปัจจัย = ปณฺณรสม
“ปณฺณรสม” ในภาษาไทยตัด ณ ตัวสะกดออก ใช้เป็น “ปัณรสม” อ่านว่า ปัน-นะ-ระ-สะ-มะ แปลว่า “ลำดับที่สิบห้า” ถ้าเป็นวัน ก็หมายถึงวันลำดับที่ 15 วันเดียว ไม่ได้หมายถึงวันอื่น ๆ
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำนี้ไว้เป็น “ปัณรสม-” (มีคำอื่นมาสมาสข้างท้าย) บอกไว้ว่า –
“ปัณรสม– : (คำวิเศษณ์) ที่ ๑๕. (ป.).”
(๒) “วาร”
ภาษาไทยอ่านว่า วาน บาลีเป็นอ่านว่า วา-ระ รากศัพท์มาจาก วรฺ (ธาตุ = ผูก, พัน, มัด) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, “ทีฆะต้นธาตุ” คือยืดเสียง อะ ที่ ว-(รฺ) เป็น อา (วรฺ > วาร)
: วรฺ + ณ = วรณ > วร > วาร แปลตามศัพท์ว่า “เวลาที่ผูกไว้” หมายถึงเวลาที่กำหนดไว้ตามเหตุการณ์นั้น ๆ หมายถึง วาระ, โอกาส, เวลา, คราว (turn, occasion, time, opportunity)
ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำว่า “วาร” ไว้ 2 คำ บอกไว้ดังนี้ –
(1) วาร ๑ : (คำนาม) วันหนึ่ง ๆ ในสัปดาห์ เช่น อาทิตยวาร. (ป., ส.).
(2) วาร– ๒, วาระ : (คำนาม) ครั้ง, คราว, เช่น พิจารณารวดเดียว ๓ วาระ อยู่ในตำแหน่งวาระละ ๒ ปี, เวลากำหนด เช่น วาระอันเป็นมงคล วาระสุดท้ายของชีวิต.
ปัณรสม + วาร = ปัณรสมวาร แปลว่า “วันที่สิบห้า”
คำว่า “ปัณรสมวาร” ยังไม่ได้เก็บในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554
ขยายความ :
ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 142 ตอนที่ 70 ข วันที่ 5 พฤศจิกายน 2568 ลงหมายกำหนดการสำนักพระราชวัง มีข้อความขึ้นต้นดังนี้ –
…………..
หมายกำหนดการ
พระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลปัณรสมวารถวายพระบรมศพ
สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพ้นปีหลวง
ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในพระบรมมหาราชวัง
พุทธศักราช ๒๕๖๘
——————
เลขาธิการพระราชวัง รับพระบรมราชโองการเหนือเกล้าฯ สั่งว่า สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพ้นปีหลวง สวรรคตจะบรรจบครบ ๑๕ วัน ในวันเสาร์ที่ ๘ พฤศจิกายน ๒๕๖๘ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้กำหนดการทรงบำเพ็ญพระระราชกุศลทักษิณานุปทาน ดังมีรายการต่อไปนี้ –
…………..
https://ratchakitcha.soc.go.th/documents/92752.pdf
…………..
ได้ความว่า คำว่า “ปัณรสมวาร” ในหมายกำหนดการ หมายถึง พระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายพระบรมศพ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพ้นปีหลวง สวรรคตบรรจบครบ 15 วัน
“ปัณรสมวาร” = วันครบ 15 วัน
……………..
๏ กี่ชีพพระชุบเกล้า…..เป็นกาย
กี่คาบพระขจัดหาย-…..นะเหี้ยน
กี่วารกี่วันวาย…………..วางเทวษ..ลงฤๅ
กี่ชาติเกิดใหม่เที้ยร……เทิดเกล้านิรันดร์กาล๚ะ๛
ข้าพระพุทธเจ้า พลเรือตรี ทองย้อย แสงสินชัย
ผู้เขียน “บาลีวันละคำ”
…………..
#บาลีวันละคำ (4,897)
8-11-68
…………………………….
…………………………….
