อนุบาล (บาลีวันละคำ 4,898)
อนุบาล
หญ้าปากคอกอีกคำหนึ่ง
อ่านว่า อะ-นุ-บาน
ประกอบด้วยคำว่า อนุ + บาล
(๑) “อนุ”
อ่านว่า อะ-นุ เป็นคำอุปสรรค แปลว่า น้อย, ภายหลัง, ตาม, เนือง ๆ
แปลว่า “น้อย” เช่น “อนุเถระ” = พระเถระชั้นผู้น้อย “อนุภรรยา” = เมียน้อย
แปลว่า “ภายหลัง” เช่นคำว่า “อนุช” หรือ “อนุชา” = ผู้เกิดภายหลัง คือน้อง “อนุชน” = คนภายหลัง คือคนรุ่นหลัง, คนรุ่นต่อไป
แปลว่า “ตาม” เช่น “อนุบาล” = ตามเลี้ยงดู, ตามระวังรักษา
แปลว่า “เนือง ๆ” เช่น “อนุสรณ์” = ระลึกถึงเนือง ๆ คือเครื่องระลึก, ที่ระลึก
พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ บอกความหมายของ “อนุ” ว่า –
(1) after, behind (ภายหลัง, ข้างหลัง)
(2) for, towards an aim, on to, over to, forward (ไปยัง, ตรงไปยังเป้าหมาย, ดำเนินต่อไป, ข้ามไปยัง, ข้างหน้า)
บางที “อนุ” สะกดเป็น “อณุ” (-ณุ ณ เณร) ใช้ในความหมายว่า เล็กน้อย, กระจ้อยร่อย, อณู, ละเอียด, ประณีต (small, minute, atomic, subtle)
ในที่นี้ “อนุ” แปลว่า ตาม
(๒) “บาล”
บาลีเป็น “ปาล” อ่านว่า ปา-ละ รากศัพท์มาจาก ปาลฺ (ธาตุ = ดูแล, รักษา) + อ (อะ) ปัจจัย
: ปาลฺ + อ = ปาล แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ดูแล” หมายถึง ยาม, ผู้รักษา, ผู้คุ้มครอง, ผู้ป้องกัน (a guard, keeper, guardian, protector)
บาลี “ปาล” สันสกฤตก็เป็น “ปาล”
สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ –
(สะกดตามต้นฉบับ)
“ปาล : (คำนาม) ‘บาล,’ ผู้ป้องกันหรือรักษา; ผู้อุปการะเลี้ยงดู, ผู้ปกครอง; หม้อใส่น้ำลาย, กระโถน; คมดาพ; สตรีมีเครา; เหา; ทิว, แถว, แนว, เทือก; หม้อ, หม้อน้ำ; one who guards or preserves; a nourisher, a protector; a spitting-pot, a spittoon; the sharp edge of a sword; a woman with a beard; a louse; a line, a row, a range; a dot, a boiler.”
“ปาล” คำนี้นิยมใช้ในภาษาไทยว่า “บาล” (บาน)
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“บาล : (คำแบบ) (คำกริยา) เลี้ยง, รักษา, คุ้มครอง, ปกครอง, เช่น บาลเมือง, โดยมากใช้เป็นคำหลังสมาส เช่น โลกบาล รัฐบาล นครบาล โคบาล นิรยบาล. (ป., ส. ปาล).”
หมายเหตุ: “คำแบบ” หมายถึง คำที่ใช้เฉพาะในหนังสือ ไม่ใช่คำพูดทั่วไป
อนุ + ปาล = อนุปาล > อนุบาล แปลตามศัพท์ว่า “ตามรักษา” “ตามดูแล” “ตามคุ้มครอง”
ขยายความ :
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 ให้คำนิยามคำว่า “อนุบาล” ไว้ดังนี้ –
…………..
อนุบาล :
(๑) (คำกริยา) ตามเลี้ยงดู, ตามระวังรักษา. (ป., ส. อนุปาล).
(๒) (คำวิเศษณ์) ที่คอยตามเลี้ยงดู, ที่คอยตามระวังรักษา, เรียกโรงเรียนที่สอนเด็กที่มีอายุระหว่าง ๓ ขวบครึ่ง ถึง ๗ ขวบ ว่า โรงเรียนอนุบาล, เรียกครูที่สอนโรงเรียนอนุบาล ว่า ครูอนุบาล, เรียกนักเรียนโรงเรียนอนุบาล ว่า นักเรียนอนุบาล (ป., ส. อนุปาล).
(๓) (คำที่ใช้ในกฎหมาย) เรียกผู้ที่ศาลมีคำสั่งแต่งตั้งให้เป็นผู้ปกครองดูแลคนไร้ความสามารถ ว่า ผู้อนุบาล. (ป., ส. อนุปาล).
…………..
แถม :
ผู้เขียนบาลีวันละคำเข้าโรงเรียนระดับประถมศึกษาเมื่อ พ.ศ. 2496 ตอนนั้นระลึกไม่ได้ว่ามีนักเรียนชั้น “อนุบาล” แต่ระลึกได้ว่ามีชั้น “ป. เตรียม” (ปอ-เตฺรียม) เป็นชั้นก่อนที่จะเข้าเรียนชั้นประถมศึกษา เริ่มฝึกหัดท่องและจำตัวอักษร สมัยนั้นใช้กระดานชนวนหัดเขียนหนังสือ พอรู้จักจำตัวอักษร ผสมคำ และอ่านได้บ้างแล้วจึงขึ้นไปเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 1 ต่อไป
ถ้าจะเทียบกับปัจจุบัน “ป. เตรียม” ก็น่าจะเป็นส่วนหนึ่งของการเรียนระดับ “อนุบาล” ในสมัยนี้
…………..
ดูก่อนภราดา!
: ไม่ว่าจะดูแลใคร
: อย่าลืมดูแลใจของตัวเอง
#บาลีวันละคำ (4,898)
9-11-68
…………………………….
…………………………….
