พหุภาคี (บาลีวันละคำ 5,029)
พหุภาคี
รวมกันดี ๆ ก็รอดได้
อ่านว่า พะ-หุ-พา-คี
ประกอบด้วยคำว่า พหุ + ภาคี
(๑) “พหุ”
อ่านว่า พะ-หุ รากศัพท์มาจาก พหฺ (ธาตุ = เจริญ) + อุ ปัจจัย
: พหฺ + อุ = พหุ แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่เจริญขึ้น” ใช้เป็นคุณศัพท์ หมายถึง มาก, หลาย, ใหญ่, ล้นเหลือ; อุดมสมบูรณ์; อย่างมาก, ยิ่งใหญ่ (much, many, large, abundant; plenty; very, greatly)
(๒) “ภาคี”
บาลีและไทยใช้รูปเดียวกัน อ่านว่า พา-คี รากศัพท์มาจาก ภาค + อี ปัจจัย
(ก) “ภาค” อ่านว่า พา-คะ รากศัพท์มาจาก –
(1) ภชฺ (ธาตุ = จำแนก, แบ่ง) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ทีฆะ อะ ที่ ภ-(ชฺ) เป็น อา, แปลง ช เป็น ค
: ภชฺ + ณ = ภชณ > ภช > ภาช > ภาค แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่จำแนกผลดีหรือไม่ดีให้มากขึ้น”
(2) ภชฺ (ธาตุ = เสพ) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ทีฆะ อะ ที่ ภ-(ชฺ) เป็น อา, แปลง ช เป็น ค
: ภชฺ + ณ = ภชณ > ภช > ภาช > ภาค แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งอันบุคคลเสพ”
(3) ภาชฺ (ธาตุ = จำแนก, แบ่ง) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, แปลง ช เป็น ค
: ภาชฺ + ณ = ภาชณ > ภาช > ภาค แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งอันเขาแบ่งออก”
“ภาค” ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ :
(1) ส่วน, ภาค, อนุภาค, ส่วนแบ่ง (part, portion, fraction, share)
(2) ส่วน (ของเงิน) ที่แบ่งให้, ค่าธรรมเนียม, ค่าจ้างรางวัล (apportioned share (of money), fee, remuneration)
(3) ส่วนของพื้นที่, สถานที่, ภูมิภาค (division of space, quarter, side, place, region)
(4) ส่วนของเวลา, เวลา (division of time, time)
ในที่นี้ “ภาค” ใช้ในความหมายว่า “ส่วน” ตามข้อ (1)
(ข) ภาค + อี ปัจจัยในตัทธิต (ตัทธิต : ศัพท์จำพวกหนึ่งที่ลงปัจจัยแทนความหมายต่างๆ) อี-ปัจจัย ในที่นี้มีความหมายว่า “มี”
: ภาค + อี = ภาคี
รูปวิเคราะห์ (กระบวนการแยกส่วนประกอบเพื่อหาความหมาย) ของ “ภาคี” คือ –
ภาโค อสฺส อตฺถีติ ภาคี : ส่วนของผู้นั้นมีอยู่ ดังนั้น ผู้นั้นจึงชื่อว่า “ภาคี = ผู้มีส่วน”
“ภาคี” เป็นคำคุณศัพท์ หมายถึง ผู้มีส่วนร่วม มีส่วนได้ส่วนเสีย เข้าเป็นพวกเป็นฝ่ายในเรื่องนั้น ๆ ในกิจนั้น ๆ
พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “ภาคี” ว่า sharing in, partaking of, endowed with; getting, receiving (มีส่วนแบ่งหรือเข้าร่วม, เข้าไปร่วม, เพียบพร้อมด้วย-; ได้มา, ได้รับ)
ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“ภาคี : (คำนาม) ผู้มีส่วน, ผู้เป็นฝ่าย. (ป.; ส. ภาคินฺ).”
พหุ + ภาคี = พหุภาคี แปลว่า “ผู้มีส่วนร่วมหลายฝ่าย” คือหลายฝ่ายมารวมกัน
ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“พหุภาคี : (คำที่ใช้ในวงการทูต) (คำวิเศษณ์) หลายฝ่าย. (คำนาม) เรียกสนธิสัญญาที่มีคู่สัญญาหลายฝ่ายว่า สนธิสัญญาพหุภาคี. (อ. multilateral).”
ขยายความแถม :
พจนานุกรมฯ บอกว่า “พหุภาคี” คำอังกฤษว่า multilateral
พจนานุกรม สอ เสถบุตร แปล multilateral เป็นไทยว่า – ซึ่งมีหลายด้าน, (สนธิสัญญา) ซึ่งทำกันระหว่างหลายฝ่าย
พจนานุกรมอังกฤษ-บาลี ไม่ได้เก็บคำอังกฤษ multilateral ไว้ แต่มีหลายคำที่ขึ้นต้นด้วย multi- (หลาย, มาก) ขอยกมาแสดงไว้ในที่นี้เพื่อเป็นอลังการแห่งความรู้ ดังนี้ –
multifarious (มากมายหลายอย่าง, ต่าง ๆ นานา) :
(1) vividha วิวิธ (วิ-วิ-ทะ) = ต่าง ๆ กัน
(2) bahuvidha พหุวิธ (พะ-หุ-วิ-ทะ) = หลายอย่าง
(3) nānārūpa นานารูป (นา-นา-รู-ปะ) = รูปร่างต่าง ๆ กัน
(4) nānākāra นานาการ (นา-นา-กา-ระ) = อาการต่าง ๆ กัน
(5) vividhākāra วิวิธาการ (วิ-วิ-ทา-กา-ระ) = อาการต่าง ๆ กัน
multimillionaire (คนมีเงินหลายล้าน, มหาเศรษฐี) :
(1) anekakoṭipati อเนกโกฏิปติ (อะ-เน-กะ-โก-ติ-ปะ-ติ) = เจ้าของทรัพย์มากมายหลายโกฏิ
(2) mahāsāḷa มหาสาล (มะ-หา-สา-ละ) = คนมั่งมี
multiped (สัตว์ที่มีหลายขา) :
bahuppada พหุปฺปท (พะ-หุบ-ปะ-ทะ) = มีเท้ามาก, มีขามาก
multiple (ผลคูณ; มากมายหลายอย่าง, ควบ, ซ้อน, หลายฝ่าย) :
(1) guṇitaka คุณิตก (คุ-นิ-ตะ-กะ) = ทำให้เพิ่มขึ้น
(2) bahuvidha พหุวิธ (พะ-หุ-วิ-ทะ) = หลายอย่าง, มากอย่าง
multiply (คูณ, เพิ่มจำนวน, ทับทวี, ทับถม) :
– คำกิริยาอาขยาต
(1) guṇīkaroti คุณิกโรติ (คุ-ณี-กะ-โร-ติ) = ทำให้เพิ่มขึ้น
(2) vaḍḍheti วฑฺเฒติ (วัด-เท-ติ) = ทำให้เพิ่มขึ้น, ทำให้ขยายออก
(3) bahulīkaroti พหุลีกโรติ (พะ-หุ-ลี-กะ-โร-ติ) = ทำให้มากขึ้น
– คำกิริยากิตก์และใช้เป็นคุณศัพท์
(1) guṇīkata คุณีกต (คุ-ณี-กะ-ตะ) = สิ่งที่ถูกทำให้เพิ่มขึ้น
(2) vaḍḍhita วฑฺฒิต (วัด-ทิ-ตะ) = สิ่งที่ถูกทำให้เพิ่มขึ้น
(3) bahulīkata พหุลีกต (พะ-หุ-ลี-กะ-ตะ) = สิ่งที่ถูกทำให้มากขึ้น
multitude (มากมาย, จำนวนมากมาย, ฝูง) :
(1) samūha สมูห (สะ-มู-หะ) = กลุ่ม, การรวมกันเป็นหมู่
(2) samudāya สมุทาย (สะ-มุ-ทา-ยะ) = กลุ่ม, จำนวนหรือปริมาณที่รวมกัน
(3) saṅgha สงฺฆ (สัง-คะ) = หมู่
(4) gaṇa คณ (คะ-นะ) = หมู่, พวก
…………..
ดูก่อนภราดา!
: บัณฑิต อยู่กันเป็นร้อยก็กลมเกลียว
: คนพาล อยู่คนเดียวก็ทะเลาะกับตัวเอง
#บาลีวันละคำ (5,029)
20-3-69
…………………………….
…………………………….
