สัทธรรม (บาลีวันละคำ 4,945)

31 พฤษภาคม 2026 suriyan bunthae

สัทธรรม

อีกหนึ่งคำที่ควรรู้

อ่านว่า สัด-ทำ

“สัทธรรม” เขียนแบบบาลีเป็น “สทฺธมฺม” อ่านว่า สัด-ทำ-มะ คำเดิมมาจาก สนฺต + ธมฺม

(๑) “สนฺต”

อ่านว่า สัน-ตะ รากศัพท์มาจาก –

(1) สมฺ (ธาตุ = สงบ, ระงับ) + ต ปัจจัย, แปลง มฺ ที่สุดธาตุเป็น นฺ

: สมฺ + ต = สมฺต > สนฺต แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ระงับราคะเป็นต้นได้”

(2) สุ (แทนศัพท์ว่า “สุนฺทร” = ดี, งาม) + อนฺต (ที่สุด), แปลง อุ ที่ สุ เป็น อะ

: สุ + อนฺต = สุนฺต > สนฺต แปลตามศัพท์ว่า “ผู้มีที่สุดอันงดงาม”

“สนฺต” ใช้เป็นคุณศัพท์ หมายถึง เงียบ, ราบรื่น, สงบ, บริสุทธิ์ (calmed, tranquil, peaceful, pure)

(๒) “ธมฺม”

อ่านว่า ทำ-มะ รากศัพท์มาจาก ธรฺ (ธาตุ = ทรงไว้) + รมฺม (ปัจจัย) ลบ รฺ ที่สุดธาตุ (ธรฺ > ธ) และ ร ต้นปัจจัย (รมฺม > มฺม)

: ธรฺ > ธ + รมฺม > มฺม : ธ + มฺม = ธมฺม (ปุงลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า –

(1) “กรรมที่ทรงไว้ซึ่งความดีทุกอย่าง” (หมายถึงบุญ)

(2) “สภาวะที่ทรงผู้ดำรงตนไว้มิให้ตกไปในอบายและวัฏทุกข์” (หมายถึงคุณธรรมทั่วไปตลอดจนถึงโลกุตรธรรม)

(3) “สภาวะที่ทรงไว้ซึ่งสัตว์ผู้บรรลุมรรคเป็นต้นมิให้ตกไปในอบาย” (หมายถึงโลกุตรธรรม คือมรรคผล)

(4) “สภาวะที่ทรงลักษณะของตนไว้ หรืออันปัจจัยทั้งหลายทรงไว้” (หมายถึงสภาพหรือสัจธรรมทั่วไป)

(5) “สภาวะอันพระอริยะมีโสดาบันเป็นต้นทรงไว้ ปุถุชนทรงไว้ไม่ได้” (หมายถึงโลกุตรธรรม คือมรรคผล)

คำแปลตามศัพท์ที่เป็นกลาง ๆ “ธมฺม” คือ “สภาพที่ทรงไว้”

บาลี “ธมฺม” สันสกฤตเป็น “ธรฺม” เราเขียนอิงสันสกฤตเป็น “ธรรม”

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกความหมายของ “ธรรม” ไว้ดังนี้ –

(1) คุณความดี เช่น เป็นคนมีธรรมะ เป็นคนมีศีลมีธรรม

(2) คําสั่งสอนในศาสนา เช่น แสดงธรรม ฟังธรรม ธรรมะของพระพุทธเจ้า

(3) หลักประพฤติปฏิบัติในศาสนา เช่น ปฏิบัติธรรม ประพฤติธรรม

(4) ความจริง เช่น ได้ดวงตาเห็นธรรม

(5) ความยุติธรรม, ความถูกต้อง, เช่น ความเป็นธรรมในสังคม

(6) กฎ, กฎเกณฑ์, เช่น ธรรมะแห่งหมู่คณะ

(7) กฎหมาย เช่น ธรรมะระหว่างประเทศ

(8 ) สิ่งของ เช่น เครื่องไทยธรรม

สนฺต + ธมฺม กระบวนการทางไวยากรณ์ทำได้ 2 วิธี คือ:-

(1) แปลง –นฺต (ที่ สนฺต) เป็น ทฺ : สนฺต > สทฺ + ธมฺม = สทฺธมฺม

(2) แปลง สนฺต เป็น ส ซ้อน ทฺ : สนฺต > ส + ทฺ + ธมฺม = สทฺธมฺม

“สทฺธมฺม” แปลตามศัพท์ว่า –

(1) “ธรรมของสัตบุรุษคือพระอริยบุคคล”

(2) “ธรรมที่ยังความเป็นสัตบุรุษให้สำเร็จได้”

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “สทฺธมฺม” ว่า the true dhamma, the best religion, good practice, the “doctrine of the good”

พจนานุกรม บาลี-ไทย-อังกฤษ ฉบับภูมิพโลภิกขุ (ซึ่งใช้พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ เป็นต้นฉบับ) แปลเป็นไทยว่า ธรรมที่ถูกต้อง, ธรรมที่ดีเลิศ, ข้อปฎิบัติที่ดี, “พระสัทธรรม”

…………..

คำว่า “ธรรมที่ถูกต้อง” เป็นการจำกัดความชัดเจนว่า “ธรรม” ในที่นี้หมายถึงคำสอนที่ถูกต้อง ไม่ใช่คำสอนผิด ๆ

“สทฺธมฺม” เขียนแบบไทยเป็น “สัทธรรม” (สัด-ทำ) พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“สัทธรรม : (คำนาม) คำสอนของพระพุทธเจ้า เรียกว่า พระสัทธรรม, ธรรมของสัตบุรุษหรือคนดี. (ส. สทฺธรฺม; ป. สทฺธมฺม).”

ขยายความ :

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต บอกความหมายของ “สัทธรรม” ไว้ดังนี้ –

…………..

สัทธรรม : ธรรมที่ดี, ธรรมที่แท้, ธรรมของคนดี, ธรรมของสัตบุรุษ

สัทธรรม ๓ คือ ๑. ปริยัติสัทธรรม สัทธรรมคือคำสั่งสอนอันจะต้องเล่าเรียน ได้แก่พุทธพจน์ ๒. ปฏิบัติสัทธรรม สัทธรรมคือปฏิปทาอันจะต้องปฏิบัติ ได้แก่ไตรสิกขา (รวมตลอดบุพภาคปฏิปทา เช่น ธุดงค์) ๓. ปฏิเวธสัทธรรม หรือ อธิคมสัทธรรม สัทธรรมคือผลอันจะพึงเข้าถึงหรือบรรลุด้วยการปฏิบัติ ได้แก่ มรรค ผล และนิพพาน (เช่น วินย.อ.๑/๒๖๔)

สัทธรรม ๗ คือ ๑. ศรัทธา ๒. หิริ ๓. โอตตัปปะ ๔. พาหุสัจจะ ๕. วิริยารัมภะ ๖. สติ ๗. ปัญญา (เช่น ที.ปา.๑๑/๓๓๐/๒๖๔; ม.ม.๑๓/๓๑/๒๗)

…………..

พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต ข้อ [121] แสดง “สัทธรรม 3” ไว้ดังนี้ –

…………..

สัทธรรม 3 (ธรรมอันดี, ธรรมที่แท้, ธรรมของสัตบุรุษ, หลักหรือแก่นศาสนา — Saddhamma: good law; true doctrine; doctrine of the good; essential doctrine)

1. ปริยัตติสัทธรรม (สัทธรรมคือคำสั่งสอนอันจะต้องเล่าเรียน ได้แก่ พุทธพจน์ — Pariyattisaddhamma: the true doctrine of study; textual aspect of the true doctrine; study of the Text or Scriptures)

2. ปฏิปัตติสัทธรรม (สัทธรรมคือปฏิปทาอันจะต้องปฏิบัติ ได้แก่ อัฏฐังคิกมรรค หรือ ไตรสิกขา คือ ศีล สมาธิ ปัญญา — Paṭipatti-saddhamma: the true doctrine of practice; practical aspect of the true doctrine)

3. ปฏิเวธสัทธรรม (สัทธรรมคือผลอันจะพึงเข้าถึงหรือบรรลุด้วยการปฏิบัติ ได้แก่ มรรค ผล และนิพพาน — Paṭivedha-saddhamma: the true doctrine of penetration; realizable or attainable aspect of the true doctrine)

ข้อ 3 คือ ปฏิเวธสัทธรรม บางแห่งเรียก อธิคมสัทธรรม มีความหมายอย่างเดียวกัน.

…………..

และแสดง “สัทธรรม 7” ไว้ในข้อ [301] สัปปุริสธรรม 8 ธรรมของสัตบุรุษ, ธรรมที่ทำให้เป็นสัตบุรุษ, คุณสมบัติของคนดี ข้อ 1. สทฺธมฺมสมนฺนาคโต ประกอบด้วยสัทธรรม 7 ประการ คือ –

ก. มีศรัทธา — to have confidence

ข. มีหิริ— to have moral shame

ค. มีโอตตัปปะ — to have moral fear

ง. เป็นพหูสูต — to be much learned

จ. มีความเพียรอันปรารภแล้ว — to be of stirred-up energy

ฉ. มีสติมั่นคง — to have established mindfulness

ช. มีปัญญา — to have wisdom

…………..

ดูก่อนภราดา!

พระสัทธรรม —

: เรียนเพื่อรู้ – ดี

: รู้แล้วตั้งใจปฏิบัติด้วย – ดีมาก