บุณมี (บาลีวันละคำ 3,623)

บุณมี

วันที่ดวงจันทร์เต็มดวง

คำนี้ เชื่อว่าทุกคนจะต้องอ่านว่า บุน-มี และบางทีบางคนอาจจะเข้าใจว่าเขียนผิด คำถูกคือ บุญมี

บุณมี เณร สะกด ถูกต้องแล้ว และอ่านว่า บุน-นะ-มี ไม่ใช่ บุน-มี

บุณมี” เขียนแบบบาลีเป็น “ปุณฺณมี” อ่านว่า ปุน-นะ-มี รากศัพท์มาจาก ปุณฺณ + ปัจจัย + อี ปัจจัย

(๑) “ปุณฺณ” อ่านว่า ปุน-นะ รากศัพท์มาจาก ปุรฺ (ธาตุ = เต็ม) + ปัจจัย, แปลง รฺ ที่สุดธาตุกับ เป็น ณฺณ

: ปุรฺ + = ปุรต > ปุณฺณ แปลตามศัพท์ว่า “เต็มแล้ว” ใช้เป็นคำกริยาและคุณศัพท์ มีความหมายว่า เต็ม (full)

(๒) ปุณฺณ + ปัจจัย 

: ปุณฺณ + = ปุณฺณม (ปุน-นะ-มะ) (คุณศัพท์) แปลตามศัพท์ว่า “เป็นที่เต็ม

(๓) ปุณฺณม + อี ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

: ปุณฺณม + อี = ปุณฺณมี (ปุน-นะ-มี) (คุณศัพท์) แปลตามศัพท์ว่า “ดิถีเป็นที่เต็ม

เขียนเต็มรูปเป็น “ปุณฺณมี ติถี” (ปุน-นะ-มี ติ-ถี) เป็นคำบาลี 2 คำ คือ “ปุณฺณมี” คำหนึ่ง “ติถี” (แปลว่า “วัน”) อีกคำหนึ่ง

เพราะ “ปุณฺณม” เป็นคำขยาย “ติถี” (บาลีไวยากรณ์เรียกว่าเป็น “วิเสสนะ”) “ติถี” เป็นอิตถีลิงค์ ตามกฎไวยากรณ์กำหนดว่า คำที่เป็นวิเสสนะจะต้องมีลิงค์ วจนะ วิภัตติ เหมือนคำที่ตนขยาย ดังนั้น “ปุณฺณม” จึงต้องลง อี ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์เพื่อให้มีลิงค์ตรงกับ “ติถี” 

: ปุณฺณม + อี จึงเป็น “ปุณฺณมี” 

เมื่อเป็นที่รู้กันว่า “ปุณฺณมี” เป็นคำขยาย “ติถี” ดังนั้น แม้ไม่ได้เขียนคำว่า “ติถี” กำกับไว้ด้วย ก็แปล “ปุณฺณมี” ว่า “ดิถีเป็นที่เต็ม” ได้

“ดิถีเป็นที่เต็ม” หมายถึง วันที่ดวงจันทร์เต็มดวง คือที่เราเรียกกันว่า “วันเพ็ญ”

ปุณฺณมี” ใช้ในภาษาไทย แผลง ปลา เป็น ใบไม้ และตัดตัวสะกดออกตัวหนึ่ง จึงเป็น “บุณมี” 

และเพราะคำเดิมในบาลีอ่านว่า ปุน-นะ-มี เมื่อสะกดในคำไทยเป็น “บุณมี” ก็จึงต้องอ่านว่า บุน-นะ-มี คือมี -นะ- อีกพยางค์ตามการอ่านในคำเดิม

คนที่เรียนบาลีจะรู้หลักข้อนี้

นี่คืออานิสงส์อย่างหนึ่งของการเรียนบาลี

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า – 

บุณมี [บุนนะมี] : (คำนาม) วันเพ็ญ. (ป. ปุณฺณมี; ส. ปูรฺณมี).”

ขยายความแถม :

คำว่า “บุณมี” เมื่อไปประสมกับคำว่า “วิศาข” หรือ “วิสาข” หรือ “อาสาฬห” หรือ “มาฆ” อันเป็นวันสำคัญทางพระพุทธศาสนา อาจสะกดเป็น “-บุรณมี” หรือ “-ปุรณมี” หรือ “-ปุณมี” ก็ได้ ดังที่เขียนกันว่า วิศาขบุรณมี วิศาขปุรณมี วิสาขบุณมี วิสาขบูรณมี วิสาขปุณมี วิสาขปุรณมี เป็นต้น

แต่ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บไว้คำเดียวคือ “บุณมี” รูปคำอื่นๆ (บุรณมี ปุรณมี ปุณมี) ไม่ได้เก็บไว้

…………..

ดูก่อนภราดา!

: ดวงจันทร์ เต็มได้เป็นบางวัน

: แต่บุญ ทำให้เต็มได้ทุกวัน

#บาลีวันละคำ (3,623)

14-5-65 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….

ใส่ความเห็น

อีเมลของคุณจะไม่แสดงให้คนอื่นเห็น