กลับตาละปัต (บาลีวันละคำ 4,956)
กลับตาละปัต
เขียนผิดชัด ๆ อย่าเขียนตาม
ผู้เขียนบาลีวันละคำอ่านโพสต์ของญาติมิตรท่านหนึ่ง ท่านเขียนเล่าเรื่องในวงการหนังสือ ตอนหนึ่งท่านเขียนว่า “กลับตาละปัต” ซึ่งเป็นคำที่สะกดผิด 2 จุด
จุดหนึ่งคือ “ตาละ”
คำถูกในที่นี้คือ “ตาล” ไม่ต้องมีสระ อะ ที่ –ล
จุดหนึ่งคือ “ปัต”
คำถูกคือ “ปัตร” มี ร หลัง ต– ด้วย
“กลับตาละปัต” คำผิด อย่าเขียนตาม
“กลับตาลปัตร” คำถูก
(๑) “กลับ”
เป็นคำไทย กล– ควบกล้ำ อ่านว่า กฺลับ ไม่ใช่ กะ-ลับ ในที่นี้ -ลับ ออกเสียงเหมือนคำว่า หลับ ออกเสียง กะ- แผ่ว ๆ แทบไม่เป็น กะ แล้วข้ามไปที่ -ลับ ทันที น้ำหนักของเสียงไปตกที่ -ลับ = กฺลับ
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“กลับ : (คำกริยา) ตรงกันข้ามกับภาวะเดิมหรือทิศทางเดิม เช่น กลับหน้าเป็นหลัง กลับบ้าน, เปลี่ยนเป็นตรงกันข้าม เช่น นึกว่าเป็นคนดี กลับเป็นคนร้าย, คืนมาสู่ภาวะเดิม เช่น กลับมีอีก, พลิกหน้าเป็นหลัง เช่น กลับปลา, เปลี่ยน เช่น กลับชาติ กลับใจ, ทำตรงกันข้ามกับที่คาดหมายหรือที่ควรจะเป็น เช่น เราพูดด้วยดี ๆ เขากลับ ด่าเอา.”
(๒) “ตาล”
บาลีอ่านว่า ตา-ละ รากศัพท์มาจาก ตลฺ (ธาตุ = ตั้งอยู่) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ทีฆะ (ยืดเสียง) อะ ที่ ต-(ลฺ) เป็น อา (ตลฺ > ตาล)
: ตลฺ + ณ = ตลณ > ตล > ตาล แปลตามศัพท์ว่า “ต้นไม้ที่ตั้งอยู่” (คือยืนต้นคล้ายกับว่าตั้งไว้)
“ตาล” ที่คุ้นกันในภาษาไทย หมายถึงต้นตาล แต่ในบาลีใช้ในความหมาย 2 อย่าง พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ บอกไว้ดังนี้ –
(1) the palmyra tree (fan palm), Borassus flabelliformis (ต้นตาล, ต้นตาลโตนด)
(2) a strip, stripe, streak (แผ่น, ชิ้น, แถบ, แนว, รอย)
“ตาล” ในสันสกฤตก็ใช้ในความหมายหลายอย่าง แต่เฉพาะที่เกี่ยวกับต้นตาล สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ 2 ความหมาย คือ –
(1) ตาล : (คุณศัพท์) อันทำด้วยไม้ตาล (made of palm-wood)
(2) ตาล : (คำนาม) ผลตาล (the fruit of palm tree)
ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“ตาล : (คำนาม)
(๑) ชื่อปาล์มชนิด Borassus flabellifer L. ในวงศ์ Palmae ใบใหญ่ ดอกแยกเพศ อยู่ต่างต้น ต้นเพศผู้ออกดอกเป็นงวง ต้นเพศเมียออกดอกเป็นช่อเดี่ยว ๆ ผลใหญ่กลมโตเป็นทะลาย ภายในผลมีเมล็ดเรียกว่าเต้า น้ำหวานที่ออกจากงวงของต้นเพศผู้ เรียกว่า น้ำตาลสด ใช้ทำน้ำตาลได้ ตอนหัวของผลอ่อน เรียกว่า หัวตาล ต้มแกงกินได้ เมื่อเต้ายังอ่อน เรียกว่า ลอนตาลหรือตาลเฉาะ เนื้อในนิยมกินสดหรือกินกับน้ำเชื่อม จาวที่เกิดจากเมล็ดแก่ที่งอกแล้ว เรียกว่า จาวตาล เชื่อมกินได้, ตาลโตนด ก็เรียก
(๒) เรียกขนมที่ทำด้วยแป้งผสมน้ำคั้นจากลูกตาลสุก ว่า ขนมตาล.”
โปรดสังเกตชื่อวิทยาศาสตร์ พจนานุกรมฯ บอกว่า Borassus flabellifer
พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ บอกว่า Borassus flabelliformis
ไทยเราเอาคำว่า “ตาล” มาใช้ในภาษาไทยจนกลายเป็นคำไทยอย่างสนิท แต่ที่สำคัญก็คือทำให้คนไทยส่วนมาก โดยเฉพาะคนไทยรุ่นใหม่ ลืมชื่อไทยของไม้ชนิดนี้ไปสนิทเช่นกัน
บาลี “ตาล”
คำไทยเรียก “โตนด” (ตะ-โหฺนด) (มาจากคำเขมรอีกต่อหนึ่ง)
(๓) “ปัตร”
บาลีเป็น “ปตฺต” อ่านว่า ปัด-ตะ รากศัพท์มาจาก ปตฺ (ธาตุ = ตก) + ต ปัจจัย
: ปตฺ + ต = ปตฺต (นปุงสกลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่จะร่วงหล่นโดยไม่นาน” หมายถึง ใบไม้ (a leaf)
“ปตฺต” สันสกฤตเป็น “ปตฺร”
สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ –
(สะกดตามต้นฉบับ)
“ปตฺร : (คำนาม) ‘บัตร์’ ใบ, แผ่น; ยานทั่วไป; หางนก; ภู่ศร, ภู่หรือขนนกอันท่านติดไว้ที่ลูกศรหรือลูกดอก; ใบนารล, ‘นารลบัตร์’ ก็เรียก; ใบหนังสือ; ทองใบ; ฯลฯ; ธาตุทั่วไปอันแผ่แล้วเปนแผ่นบาง; จดหมาย; ลายลักษณ์อักษรทั่วไป; a leaf; a vehicle in general; the wing of a bird; the feather of an arrow; the leaf of the Laurus cassia; the leaf of a book, goldleaf &c.; any thin sheet or plate of metal; a letter; any written document.”
ในที่นี้เขียนตามสันสกฤตเป็น “ปัตร”
การประสมคำ :
๑ ตาล + ปตฺต = ตาลปตฺต (ตา-ละ-ปัด-ตะ) แปลว่า “ใบของต้นตาล” > ใบตาล
เขียนแบบสันสกฤตเป็น “ตาลปตฺร”
ใช้ในภาษาไทยเป็น “ตาลปัตร”
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“ตาลปัตร : (คำนาม) พัดทำด้วยใบตาล มีด้ามยาว สำหรับพระภิกษุถือบังหน้าในพิธีกรรมเช่นในเวลาให้ศีล ต่อมาอนุโลมเรียกพัดที่ทำด้วยผ้าหรือไหมซึ่งมีลักษณะคล้ายคลึงเช่นนั้นว่า ตาลปัตร ด้วย, ตาลิปัตร ก็ว่า. (ส. ตาลปตฺร, ป. ตาลปตฺต).”
๒ กลับ + ตาลปัตร = กลับตาลปัตร (กฺลับ-ตา-ละ-ปัด)
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“กลับตาลปัตร : (คำวิเศษณ์) ผิดความคาดหมายอย่างตรงกันข้ามแบบพลิกหน้ามือเป็นหลังมือ.”
ขยายความ :
ทำไมสิ่งที่เกิดขึ้นอย่าง “ผิดความคาดหมายอย่างตรงกันข้ามแบบพลิกหน้ามือเป็นหลังมือ” จึงเรียกว่า “กลับตาลปัตร”?
ถามอีกอย่างหนึ่งว่า สำนวน “กลับตาลปัตร” มีที่มาอย่างไร?
ผู้เขียนบาลีวันละคำไม่ประสงค์จะเขียนคำอธิบายเอง จึงใช้วิธีค้นหาจาก google ไปพบเข้าแห่งหนึ่ง จั่วหัวว่า “รู้ รัก ภาษาไทย ตอน กลับตาลปัตร ทีมงานทรูปลูกปัญญา” เห็นว่าเป็นคำอธิบายที่มีเหตุผลน่าฟัง จึงขออนุญาตนำมาเสนอไว้ ณ ที่นี่ แต่ขอปรับแต่งวรรคตอนตามที่เห็นควร ดังนี้ –
…………..
กลับตาลปัตร เป็นสำนวนมีความหมายว่า กลับเป็นตรงกันข้ามกับที่คาดหมายไว้
ตาลปัตร คือพัดใบตาลหรือพัดที่ทำด้วยผ้าหรือสิ่งอื่น สำหรับพระใช้ในพิธีกรรมต่าง ๆ เช่นในเวลาให้ศีล หรือใช้เวลาชักผ้าบังสุกุล
ตาลปัตรมีสองหน้า ด้านหน้ามักจะมีคำจารึกหรือรูปที่งดงาม ด้านหลังมีลักษณะเรียบ ๆ ถ้าถือตาลปัตรกลับหน้ากลับหลัง ก็จะเรียก กลับตาลปัตร
เรื่องที่เกิดขึ้นผิดความคาดหมาย กลับหน้าเป็นหลัง จึงเปรียบว่าเหมือนอย่างกลับตาลปัตร เช่น ละครเรื่องนี้กลับตาลปัตร ตอนจบคนที่เราคิดว่าเป็นพระเอกกลับกลายเป็นผู้ร้าย
…………..
สรุปก็คือ ตาลปัตรนั้นถือกลับหน้ากลับหลังได้ง่ายที่สุด ที่เห็นว่าเป็นหน้า หมุนมือนิดเดียวแทบไม่ทันกระพริบตา กลับเป็นหลังไปเสียแล้ว
เพราะฉะนั้น อะไรที่เราคาดไว้อย่างหนึ่ง แต่ลงท้ายกลายเป็นอีกอย่างหนึ่ง จึงเรียกเป็นสำนวนว่า “กลับตาลปัตร”
อนึ่ง คำว่า “กลับตาลปัตร” สะกดอย่างนี้
ส่วนที่ยกขึ้นเป็นคำตั้งของบาลีวันละคำเป็น “กลับตาละปัต” นั้น เป็นคำผิด อย่าเขียนตาม
…………..
ดูก่อนภราดา!
: ปฏิบัติธรรมให้ถึงโสดาบัน
: ไปนิพพานก็ไปกันไม่มีกลับตาลปัตร
#บาลีวันละคำ (4,956)
6-1-69
…………………………….
…………………………….
