ทักษิณทิศ (บาลีวันละคำ 4,979)
ทักษิณทิศ
สมัยเก่า: ครูข้าใครอย่าแตะ
สมัยใหม่: ลูกข้าครูอย่าแตะ
อ่านว่า ทัก-สิน-นะ-ทิด
ประกอบด้วยคำว่า ทักษิณ + ทิศ
(๑) “ทักษิณ”
บาลีเป็น “ทกฺขิณ” อ่านว่า ทัก-ขิ-นะ รากศัพท์มาจาก ทกฺขฺ (ธาตุ = เจริญ, รุ่งเรือง; ว่องไว, ฉลาด, ขยัน) + อิณ ปัจจัย
: ทกฺขฺ + อิณ = ทกฺขิณ แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งอันเจริญ” “สิ่งอันว่องไว”
“ทกฺขิณ” (คุณศัพท์) ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ –
(1) ขวา, มีการเจือปนด้วยความมีฤกษ์ดี, มีโชคดี และความเด่น (right, with a tinge of the auspicious, lucky & prominent)
(2) มีความสันทัด, ได้รับการฝึกฝนดี (skilled, well-trained)
(3) ทิศที่อยู่ด้านขวามือเมื่อหันหน้าไปทางที่ดวงอาทิตย์ขึ้น คือทางทิศใต้ (southern)
“ทกฺขิณ” ภาษาไทยนิยมใช้เป็น “ทักษิณ”
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“ทักษิณ : (คำนาม) ทิศใต้ ใช้ว่า ทิศทักษิณ. (คำวิเศษณ์) ใต้; ข้างขวา เช่น ฝ่ายทักษิณ. (ส.; ป. ทกฺขิณ).”
เนื่องจากธรรมชาติของมนุษย์มักถนัดมือขวา และในการหาทิศตามธรรมชาติเราใช้วิธีหันหน้าไปทางดวงอาทิตย์ที่กำลังขึ้น ด้านหน้าเป็นทิศตะวันออก ด้านมือขวาเป็นทิศใต้ คำว่า “ทกฺขิณ” ซึ่งแต่เดิมหมายถึงมือข้างที่ถนัด จึงหมายถึง “ทิศใต้” ไปโดยปริยาย
(๒) “ทิศ”
บาลีเป็น “ทิสา” รากศัพท์มาจาก ทิสฺ (ธาตุ = เห็น) + อ (อะ) ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์
: ทิสฺ + อ = ทิส + อา = ทิสา แปลตามศัพท์ว่า “ส่วนที่ปรากฏโดยการโคจรของดวงจันทร์เป็นต้นว่าทางนี้อยู่ข้างหน้า ทางนี้อยู่ข้างหลัง”
พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “ทิสา” ว่า point of the compass, region, quarter, direction, bearings (ทิศ, ภาค, ที่ตั้ง, ทิศทาง)
สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน มีคำว่า “ทิศ, ทิศา, ทิศี” บอกไว้ดังนี้ –
“ทิศ, ทิศา, ทิศี : (คำนาม) ทิศ, ภาค, ประเทศ, ทิคันดร; a quarter, a part, a region, space.”
ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำนี้ไว้เป็น “ทิศ” และ “ทิศา” บอกไว้ว่า –
“ทิศ, ทิศา : (คำนาม) ด้าน, ข้าง, ทาง, เบื้อง, (หมายเอา เหนือ ใต้ ตะวันออก ตะวันตก เป็นต้น). (ส. ทิศฺ, ทิศา; ป. ทิส, ทิสา).”
ทกฺขิณา + ทิสา = ทกฺขิณทิสา แปลตามศัพท์ว่า “ทิศอันมีในเบื้องขวา” หมายถึง ทิศใต้
“ทกฺขิณทิสา” ใช้ในภาษาไทยเป็น “ทักษิณทิศ”
คำว่า “ทักษิณทิศ” ยังไม่ได้เก็บไว้ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554
ขยายความ :
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำว่า “ทิศ ๖” ไว้ บอกไว้ดังนี้ –
…………..
ทิศ ๖ : (คำนาม) ทิศที่เกี่ยวกับความสัมพันธ์ของบุคคล มี ทิศเบื้องหน้าหรือบูรพทิศ ได้แก่ บิดามารดากับบุตร ทิศเบื้องขวาหรือทักษิณทิศ ได้แก่ ครูอาจารย์กับศิษย์ ทิศเบื้องหลังหรือปัจฉิมทิศ ได้แก่ สามีกับภรรยา ทิศเบื้องซ้ายหรืออุตรทิศ ได้แก่ มิตร ทิศเบื้องบนหรือปุริมทิศ ได้แก่ สมณพราหมณ์กับศาสนิกชน และทิศเบื้องล่างหรือเหฏฐิมทิศ ได้แก่ นายกับบ่าวหรือผู้บังคับบัญชากับผู้ใต้บังคับบัญชา.
…………..
ชื่อทิศในพระไตรปิฎก ชื่อในภาษาไทยและความหมายตามพจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต เป็นดังนี้ –
…………..
(1) ปุรตฺถิมา ทิสา มาตาปิตโร = ปุรัตถิมทิศ ทิศเบื้องหน้า คือทิศตะวันออก ได้แก่มารดาบิดา
(2) ทกฺขิณา ทิสา อาจริยา = ทักษิณทิศ ทิศเบื้องขวา คือทิศใต้ ได้แก่ครูอาจารย์
(3) ปจฺฉิมา ทิสา ปุตฺตทารา = ปัจฉิมทิศ ทิศเบื้องหลัง คือทิศตะวันตก ได้แก่บุตรภรรยา
(4) อุตฺตรา ทิสา มิตฺตามจฺจา = อุตตรทิศ ทิศเบื้องซ้าย คือทิศเหนือ ได้แก่มิตรสหาย
(5) เหฏฺฐิมา ทิสา ทาสกมฺมกรา = เหฏฐิมทิศ ทิศเบื้องล่าง ได้แก่คนรับใช้และคนงาน
(6) อุปริมา ทิสา สมณพฺราหฺมณา = อุปริมทิศ ทิศเบื้องบน ได้แก่สมณพราหมณ์ คือพระสงฆ์
ที่มาในพระไตรปิฎก: สิงคาลกสูตร ทีฆนิกาย ปาฏิกวรรค พระไตรปิฎกเล่ม 11 ข้อ 198
…………..
ครูอาจารย์กับศิษย์ควรปฏิบัติต่อกันอย่างไร?
หลักธรรมว่าด้วย “ทิศ 6” แสดงข้อปฏิบัติระหว่างครูอาจารย์กับศิษย์ไว้ด้วย ขอยกข้อความตอนหนึ่งจากพจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต ข้อ [265] ทิศ 6 (บุคคลประเภทต่าง ๆ ที่เราต้องเกี่ยวข้องสัมพันธ์ทางสังคมดุจทิศที่อยู่รอบตัว — Disā: directions; quarters) เฉพาะหัวข้อ “ทักษิณทิศ” มาเสนอไว้ในที่นี้ ดังนี้ –
…………..
[265] ทิศ 6 (บุคคลประเภทต่างๆ ที่เราต้องเกี่ยวข้องสัมพันธ์ทางสังคมดุจทิศที่อยู่รอบตัว — Disā: directions; quarters)
2. ทักษิณทิศ (ทิศเบื้องขวา คือ ทิศใต้ ได้แก่ ครูอาจารย์ เพราะเป็นทักขิไณยบุคคลควรแก่การบูชาคุณ — Dakkhiṇa-disā: teachers as the south or the direction in the right)
ก. ศิษย์พึงบำรุงครูอาจารย์ ผู้เป็นทิศเบื้องขวา ดังนี้
1) ลุกต้อนรับ
2) เข้าไปหา (เพื่อบำรุง คอยรับใช้ ปรึกษา ซักถาม และรับคำแนะนำ เป็นต้น)*
3) ใฝ่ใจเรียน (คือ มีใจรัก เรียนด้วยศรัทธา และรู้จักฟังให้เกิดปัญญา)**
4) ปรนนิบัติ ช่วยบริการ
5) เรียนศิลปวิทยาโดยเคารพ (คือ เอาจริงเอาจัง ถือเป็นกิจสำคัญ)
…………..
* อุปฏฺฐาน
** สุสฺสูสา (= ฟังด้วยดี)
…………..
In five ways a pupil should minister to his teachers as the southern quarter:
a) by rising to receive them.
b) by waiting upon them.
c) by eagerness to learn.
d) by personal service.
e) by attentively learning the arts and sciences.
ข. ครูอาจารย์ย่อมอนุเคราะห์ศิษย์ ดังนี้
1) ฝึกฝนแนะนำให้เป็นคนดี
2) สอนให้เข้าใจแจ่มแจ้ง
3) สอนศิลปวิทยาให้สิ้นเชิง
4) ยกย่องให้ปรากฏในหมู่คณะ
5) สร้างเครื่องคุ้มภัยในสารทิศ (สอนฝึกให้รู้จักเลี้ยงตัวรักษาตนในอันที่จะดำเนินชีวิตต่อไปด้วยดี รับรองความรู้ความประพฤติให้เป็นที่ยอมรับในการไปประกอบอาชีพเป็นอยู่ได้ด้วยดี)
In five ways his teachers, thus served as the southern quarter, show their love for him:
a) They train him so that he is well-trained.
b) They teach him in such a way that he understands and remembers well what he has been taught.
c) They thoroughly instruct him in the lore of every art.
d) They introduce him to his friends and companions.
e) They provide for his safety and security in every quarter.
…………..
ดูก่อนภราดา!
: ถ้าคุณมีครู
: ก็จะรู้ว่าครูมีคุณ
#บาลีวันละคำ (4,979)
29-1-69
…………………………….
…………………………….
