อุตตรทิศ (บาลีวันละคำ 4,992)

อุตตรทิศ

เป็นมิตรคือเป็นอย่างไร

อ่านว่า อุด-ตะ-ระ-ทิด

ประกอบด้วยคำว่า อุตตร + ทิศ 

(๑) “อุตตร” 

เขียนแบบบาลีเป็น “อุตฺตร” (มีจุดใต้ ตฺ ตัวหน้า) อ่านว่า อุด-ตะ-ระ รากศัพท์มาจาก อุ (คำอุปสรรค = ขึ้น, นอก) + ตรฺ (ธาตุ = ข้าม) + อ (อะ) ปัจจัย, ซ้อน ตฺ ระหว่างอุปสรรคกับธาตุ

: อุ + ตฺ + ตรฺ = อุตฺตรฺ + อ = อุตฺตร แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งเป็นเครื่องข้ามขึ้นไป” 

“อุตฺตร” ใช้เป็นคุณศัพท์ มีความหมายดังนี้ –

(1) สูงกว่า, ดีกว่า, ยอดกว่า, เหนือกว่า (higher, high, superior, upper)

(2) ทางทิศเหนือ (northern)

(3) ภายหลัง, หลังจาก, ถัดออกไป (subsequent, following, second)

(4) เกินกว่า, เหนือไปกว่า (over, beyond)

บาลี “อุตฺตร” ในภาษาไทยใช้เป็น “อุตดร” “อุตร-” (มีคำอื่นมาสมาสข้างท้าย) และ “อุดร”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) อุตดร, อุตร– : (คำนาม) อุดร. (ป., ส. อุตฺตร).

(2) อุดร : (คำนาม) ทิศเหนือ ใช้ว่า ทิศอุดร; ข้างซ้าย. (ป., ส. อุตฺตร).

(๒) “ทิศ” 

บาลีเป็น “ทิสา” รากศัพท์มาจาก ทิสฺ (ธาตุ = เห็น) + อ (อะ) ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

: ทิสฺ + อ = ทิส + อา = ทิสา แปลตามศัพท์ว่า “ส่วนที่ปรากฏโดยการโคจรของดวงจันทร์เป็นต้นว่าทางนี้อยู่ข้างหน้า ทางนี้อยู่ข้างหลัง” 

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “ทิสา” ว่า point of the compass, region, quarter, direction, bearings (ทิศ, ภาค, ที่ตั้ง, ทิศทาง)

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน มีคำว่า “ทิศ, ทิศา, ทิศี” บอกไว้ดังนี้ –

“ทิศ, ทิศา, ทิศี : (คำนาม) ทิศ, ภาค, ประเทศ, ทิคันดร; a quarter, a part, a region, space.”

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำนี้ไว้เป็น “ทิศ” และ “ทิศา” บอกไว้ว่า – 

“ทิศ, ทิศา : (คำนาม) ด้าน, ข้าง, ทาง, เบื้อง, (หมายเอา เหนือ ใต้ ตะวันออก ตะวันตก เป็นต้น). (ส. ทิศฺ, ทิศา; ป. ทิส, ทิสา).”

อุตฺตรา + ทิสา = อุตฺตรทิสา แปลตามศัพท์ว่า “ทิศอันมีในเบื้องซ้าย” หมายถึง ทิศเหนือ

“อุตฺตรทิสา” ใช้ในภาษาไทยเป็น “อุตตรทิศ” 

คำว่า “อุตตรทิศ” ยังไม่ได้เก็บไว้ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554

ขยายความ :

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำว่า “ทิศ ๖” ไว้ บอกไว้ดังนี้ – 

…………..

ทิศ ๖ : (คำนาม) ทิศที่เกี่ยวกับความสัมพันธ์ของบุคคล มี ทิศเบื้องหน้าหรือบูรพทิศ ได้แก่ บิดามารดากับบุตร ทิศเบื้องขวาหรือทักษิณทิศ ได้แก่ ครูอาจารย์กับศิษย์ ทิศเบื้องหลังหรือปัจฉิมทิศ ได้แก่ สามีกับภรรยา ทิศเบื้องซ้ายหรืออุตรทิศ ได้แก่ มิตร ทิศเบื้องบนหรือปุริมทิศ ได้แก่ สมณพราหมณ์กับศาสนิกชน และทิศเบื้องล่างหรือเหฏฐิมทิศ ได้แก่ นายกับบ่าวหรือผู้บังคับบัญชากับผู้ใต้บังคับบัญชา.

…………..

ชื่อทิศในพระไตรปิฎก ชื่อในภาษาไทยและความหมายตามพจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต เป็นดังนี้ –

…………..

(1) ปุรตฺถิมา  ทิสา มาตาปิตโร = ปุรัตถิมทิศ ทิศเบื้องหน้า คือทิศตะวันออก ได้แก่มารดาบิดา

(2) ทกฺขิณา  ทิสา  อาจริยา = ทักษิณทิศ ทิศเบื้องขวา คือทิศใต้ ได้แก่ครูอาจารย์

(3) ปจฺฉิมา  ทิสา  ปุตฺตทารา = ปัจฉิมทิศ ทิศเบื้องหลัง คือทิศตะวันตก ได้แก่บุตรภรรยา

(4) อุตฺตรา  ทิสา  มิตฺตามจฺจา = อุตตรทิศ ทิศเบื้องซ้าย คือทิศเหนือ ได้แก่มิตรสหาย

(5) เหฏฺฐิมา  ทิสา  ทาสกมฺมกรา = เหฏฐิมทิศ ทิศเบื้องล่าง ได้แก่คนรับใช้และคนงาน

(6) อุปริมา  ทิสา  สมณพฺราหฺมณา = อุปริมทิศ ทิศเบื้องบน ได้แก่สมณพราหมณ์ คือพระสงฆ์

ที่มาในพระไตรปิฎก: สิงคาลกสูตร ทีฆนิกาย ปาฏิกวรรค พระไตรปิฎกเล่ม 11 ข้อ 198

…………..

มิตรสหายกับมิตรสหายควรปฏิบัติต่อกันอย่างไร?

หลักธรรมว่าด้วย “ทิศ 6” แสดงข้อปฏิบัติระหว่างมิตรสหายกับมิตรสหายไว้ด้วย ขอยกข้อความตอนหนึ่งจากพจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต ข้อ [265] ทิศ 6 (บุคคลประเภทต่าง ๆ ที่เราต้องเกี่ยวข้องสัมพันธ์ทางสังคมดุจทิศที่อยู่รอบตัว — Disā: directions; quarters) เฉพาะหัวข้อ “อุตตรทิศ” มาเสนอไว้ในที่นี้ ดังนี้ –

…………..

[265] ทิศ 6 (บุคคลประเภทต่างๆ ที่เราต้องเกี่ยวข้องสัมพันธ์ทางสังคมดุจทิศที่อยู่รอบตัว — Disā: directions; quarters)

4. อุตตรทิศ (ทิศเบื้องซ้าย คือ ทิศเหนือ ได้แก่ มิตรสหาย เพราะเป็นผู้ช่วยให้ข้ามพ้นอุปสรรคภัยอันตราย และเป็นกำลังสนับสนุน ให้บรรลุความสำเร็จ — Uttara-disā: friends and companions as the north or the direction in the left)

ก. บุคคลพึงบำรุงมิตรสหาย ผู้เป็นทิศเบื้องซ้าย ดังนี้

1) เผื่อแผ่แบ่งปัน

2) พูดจามีน้ำใจ

3) ช่วยเหลือเกื้อกูลกัน

4) มีตนเสมอ ร่วมสุขร่วมทุกข์กัน

5) ซื่อสัตย์จริงใจต่อกัน

In five ways a clansman should serve his friends and associates as the northern quarter:

a) by generosity.

b) by kind words.

c) by helping them and acting for their welfare.

d) by putting them on equal terms.

e) by being sincere to them.

ข. มิตรสหายย่อมอนุเคราะห์ตอบ ดังนี้

1) เมื่อเพื่อนประมาท ช่วยรักษาป้องกัน

2) เมื่อเพื่อนประมาท ช่วยรักษาทรัพย์สมบัติของเพื่อน

3) ในคราวมีภัย เป็นที่พึ่งได้

4) ไม่ละทิ้งในยามทุกข์ยาก

5) นับถือตลอดถึงวงศ์ญาติของมิตร

In five ways his friends and associates, thus served as the northern quarter, show their love for him:

a) They protect him when he is careless.

b) They guard his property when he is careless.

c) They are a refuge for him when he is in danger.

d) They do not leave him in his troubles.

e) They show due respect to other members of his family.

…………..

ดูก่อนภราดา!

: เห็นเพื่อนทำผิด

: ไม่คิดจะทักท้วงเตือนติง

เป็นลักษณะของเพื่อนที่ดีหรือเปล่า?

: เห็นเพื่อนลืมรูดซิปกางเกง

: ปล่อยให้เพื่อนเดินเป็นนักเลงไปทั่วบ้านทั่วเมือง

เป็นลักษณะของเพื่อนที่ดีหรือเปล่า?

#บาลีวันละคำ (4,992)

11-2-69 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….