อัฐม – อัฐมี (บาลีวันละคำ 1,111)

อัฐม – อัฐมี

อ่านว่า อัด-ถะ-มะ- / อัด-ถะ-มี

บาลีเป็น :

อฏฺฐม” อ่านว่า อัด-ถะ-มะ

อฏฺฐมี” อ่านว่า อัด-ถะ-มี

(๑) “อฏฺฐม

รากศัพท์มาจาก อฏฺฐ (แปด, จำนวน 8) + (ปัจจัย = ลำดับที่) + อี ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

ความรู้ทางไวยากรณ์:

ปัจจัย (อ่านว่า มะ-ปัจจัย) เป็นปัจจัยใน “ตัทธิต” (ตัด-ทิด)

ตัทธิต คือศัพท์จำพวกหนึ่ง มีปัจจัยกำกับอยู่ท้ายศัพท์แทนความหมายต่างๆ ตามที่กำหนด เช่น –

นาวา + อิก (อิ-กะ ปัจจัย) = นาวิก

อิก” ปัจจัยแทนความหมายว่า “ผู้อยู่, อยู่ทำหน้าที่

นาวา” เป็นศัพท์ธรรมดา แปลว่า เรือ

นาวิก” เป็นศัพท์ตัทธิต จะแปลว่า “เรือ” เฉยๆ ไม่ได้เพราะมีปัจจัยประกอบท้ายศัพท์ ต้องแปลว่า “ผู้อยู่ในเรือ” หรือ “ผู้ทำหน้าที่ในเรือ” = ชาวเรือ

อิก” ที่อยู่ท้ายศัพท์ว่า “นาวา” นี่แหละคือ “ปัจจัยในตัทธิต

ปัจจัยในตัทธิต (เรียกชื่อตามไวยากรณ์ว่า “ปูรณตัทธิต” ตัทธิตนี้มีปัจจัย 5 ตัว คือ ติย, , , , อี) ใช้ลงท้ายศัพท์สังขยา (สังขยา = คำบอกจำนวน) แทนความหมายว่า “ลำดับที่

: อฏฺฐ + = อฏฺฐม (อัด-ถะ-มะ)

อฏฺฐ” เป็นศัพท์สังขยา แปลว่า แปด (จำนวน 8)

อฏฺฐม” เป็นศัพท์ตัทธิต จะแปลว่า “แปด” เฉยๆ ไม่ได้ เพราะมีปัจจัยประกอบท้ายศัพท์ ต้องแปลว่า “ลำดับที่แปด

อฏฺฐม” ในภาษาไทยตัด ปฏัก ออกเป็น “อัฐม” (อัด-ถะ-มะ-) มักใช้เป็นส่วนหน้าของคำสมาส

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

อัฐม-, อัฐมะ : (คำแบบ) (คำวิเศษณ์) ที่ ๘ เช่น อัฐมภาค อัฐมราชา. (ป. อฏฺฐม).”

(๒) “อฏฺฐมี

ศัพท์นี้ก็คือ “อฏฺฐม” นั่นเอง แต่ลง อี ปัจจัย เครื่องหมายอิตถีลิงค์

: อฏฺฐม + อี = อฏฺฐมี (อัด-ถะ-มี)

ที่ต้องทำ “อฏฺฐม” ให้เป็น “อฏฺฐมี” ก็เพราะ “อฏฺฐม” ทำหน้าที่ขยายคำว่า “ติถิ” (ดิถี, วัน)

ติถิ” เป็นอิตถีลิงค์ “อฏฺฐม” จึงต้องเปลี่ยนรูปให้เป็นอิตถีลิงค์ คือเป็น “อฏฺฐมี

เขียนแบบบาลีเป็น อฏฺฐมี ติถิ > อัฐมี (ดิถี) แปลว่า “วันที่แปด

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

อัฐมี : (คำนาม) ดิถีที่ ๘, เรียกวันถวายพระเพลิงพระพุทธเจ้าในวันแรม ๘ ค่ำ เดือน ๖ ว่า วันอัฐมี.”

จากอัฐมีบูชา ถึงอัฐมราชา :

๑ พระพุทธเจ้าเสด็จดับขันธปรินิพพานในวันเพ็ญเดือนวิสาขะ ครั้นล่วงไป 7 วันจึงได้ถวายพระเพลิงพระพุทธสรีระในวันแรม 8 ค่ำ พุทธศาสนิกชนชวนกันกระทำบูชาเป็นพิเศษในวันนี้ นิยมเรียกกันว่า “วันอัฐมีบูชา” (พจน.54 บอกว่าเรียก “วันอัฐมี”)

๒ พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร รัชกาลที่ 8 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ เสด็จสวรรคตเมื่อวันที่ 9 มิถุนายน 2489 อาจเรียกได้ว่า วันที่ 9 มิถุนายนเป็นวัน “อัฐมราชานุสรณ์” (วันที่ระลึกถึงพระราชาพระองค์ที่ 8)

วันอัฐมราชานุสรณ์ – 9 มิถุนายน 2558 คือวันนี้ ตรงกับวันอัฐมีบูชาพอดี

๓ วันอัฐมีบูชาปีนี้ นอกจากจะได้บูชาองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว จึงควรน้อมบูชาแด่พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร อีกพระองค์หนึ่งด้วยเป็นการพิเศษ

: แม้จะบูชาด้วยของทิพย์

: ก็ยังไม่เลิศลิบเท่าการประพฤติชอบปฏิบัติดี

9-6-58

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย