สันติสุข (บาลีวันละคำ 5,009)

สันติสุข

หญ้าปากคอกตัวจริง : พูดง่าย แต่ทำให้มีจริงได้ยาก

อ่านว่า สัน-ติ-สุก

ประกอบด้วยคำว่า สันติ + สุข 

(๑) “สันติ” 

เขียนแบบบาลีเป็น “สนฺติ” อ่านว่า สัน-ติ รากศัพท์มาจาก สมฺ (ธาตุ = สงบ) + ติ ปัจจัย, แปลง มฺ ที่สุดธาตุเป็น นฺ (สมฺ > สนฺ) 

: สมฺ + ติ = สมฺติ > สนฺติ แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะที่กิเลสสงบ” หมายถึง ความราบรื่น, ความสงบ (tranquillity, peace)

บาลี “สนฺติ” สันสกฤตเป็น “ศานฺติ” 

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

“ศานฺติ : (คำนาม) ความสงบ; บรมสุข; tranquillity; felicity.”

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) สันติ : (คำนาม) ความสงบ เช่น อยู่ร่วมกันโดยสันติ. (ป.; ส. ศานฺติ).

(2) ศานฺติ : (คำนาม) ความสงบ, ความระงับ. (ส.; ป. สนฺติ).

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต ขยายความคำว่า “สันติ” ไว้ว่า –

…………..

สันติ : ความสงบ, ความระงับดับหายหมดไปแห่งความพลุ่งพล่านเร่าร้อนกระวนกระวาย, ภาวะเรียบรื่นไร้ความสับสนวุ่นวาย, ความระงับดับไปแห่งกิเลสที่เป็นเหตุให้เกิดความเร่าร้อนว้าวุ่นขุ่นมัว, เป็นไวพจน์หนึ่งของ นิพพาน.

…………..

(๒) “สุข”

บาลีอ่านว่า สุ-ขะ รากศัพท์มาจาก –

(1) สุ (ดี, งาม, สะดวก) + ขมฺ (ธาตุ = อดทน, อดกลั้น) + กฺวิ ปัจจัย, ลบ กฺวิ และ ม ที่สุดธาตุ

: สุ + ขมฺ = สุขม + กฺวิ = สุขมกฺวิ > สุขม > สุข แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะที่ทนได้ง่าย”

(2) สุ (ดี, งาม, สะดวก) + ขนฺ (ธาตุ = ขุด) + กฺวิ ปัจจัย, ลบ กฺวิ และ น ที่สุดธาตุ

: สุ + ขนฺ = สุขน + กฺวิ = สุขนกฺวิ > สุขน > สุข แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะที่ขุดความทุกข์ด้วยดี”

(3) สุ (ดี, งาม, สะดวก) + ขาทฺ (ธาตุ = เคี้ยวกิน) + กฺวิ ปัจจัย, ลบ กฺวิ และ ท ที่สุดธาตุ, ลดเสียง อา ที่ ขา-(ทฺ) เป็น อะ

: สุ + ขาทฺ = สุขาท + กฺวิ = สุขาทกฺวิ > สุขาท > สุขา > สุข แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะที่เคี้ยวกินความทุกข์ด้วยดี”

(4) สุขฺ (ธาตุ = สุขสบาย) + อ (อะ) ปัจจัย

: สุขฺ + อ = สุข แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะที่ยังบุคคลให้สุขสบาย”

(5) สุ (ง่าย, สะดวก) + ข (โอกาส) 

: สุ + ข = สุข แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะที่ให้โอกาสได้ง่าย”

“สุข” เราแปลทับศัพท์กันจนอาจจะไม่เคยคิดว่าหมายถึงอะไร

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “สุข” ไว้ดังนี้ –

(1) agreeable, pleasant, blest (เป็นที่พอใจ, รื่นรมย์, ได้รับพร)

(2) wellbeing, happiness, ease (ความผาสุก, ความสุข, ความสบาย)

(3) ideal, success (อุดมคติ, ความสำเร็จ)

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“สุข, สุข– : (คำนาม) ความสบายกายสบายใจ เช่น ขอให้อยู่ดีมีสุข เกิดมาก็มีสุขบ้างทุกข์บ้าง, มักใช้เข้าคู่กับคำ เป็น เช่น ขอให้อยู่เย็นเป็นสุข ขอให้เป็นสุข ๆ นะ. (คำวิเศษณ์) สบายกายสบายใจ เช่น เดี๋ยวนี้เขาอยู่สุขสบายดี. (ป., ส.).”

สนฺติ + สุข = สนฺติสุข บาลีอ่านว่า สัน-ติ-สุ-ขะ > สันติสุข ภาษาไทยอ่านว่า สัน-ติ-สุก

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“สันติสุข : (คำนาม) ความสุขที่เกิดจากความสงบ เช่น รัฐบาลบริหารประเทศเพื่อสันติสุขของประชาชน.”

ขยายความ : 

หนังสือ “ธรรมวิจารณ์” หลักสูตรนักธรรมชั้นเอก หน้า 44 หัวข้อ “สันติ ความสงบ” บรรยายความไว้ตอนหนึ่งว่า –

…………..

… ตรัสสอนอย่างนี้ ก็เพราะสุขอื่นยิ่งไปกว่าสันติย่อมไม่มี. กามสุข ย่อมเจือด้วยความร้อนรุมแห่งกิเลส สุขเพราะได้ลาภยศและสรรเสริญ ย่อมระคนด้วยทุกข์ดังกล่าวแล้ว สุขเพราะชนะ ตั้งแต่เล่นกัน แข่งขัน โต้กัน สู้กัน ตลอดถึงรบกัน ย่อมเกี่ยวพันด้วยเวร ส่วนสุขเกิดสืบมาแต่ความสงบ เป็นแต่เพียงภายนอกเช่นความเป็นไมตรีกัน ต่างรักษากายสมาจารวจีสมาจารเรียบร้อย ที่เป็นภายใน นึกถึงการที่อยู่ด้วยความไม่มีภัยไม่มีเวรกับผู้อื่น นึกถึงศีลาจารอันประพฤติมาโดยเรียบร้อย สะกดจิตจากกิเลสอย่างทารุณมีสาราคะคือราคะกล้าและอิสสาเป็นตัวอย่าง ย่อมเป็นสุขอย่างสดชื่นที่เกิดสืบมาจากความสงบกิเลสอย่างสุขุม ย่อมเป็นสุขอย่างแจ่มใสอย่างสนิท. ผู้มุ่งสันติอันเป็นสุขอย่างจริงจัง พึงละโลกามิสเสีย. …

…………..

ดูก่อนภราดา!

: นตฺถิ  สนฺติปรํ  สุขํ

: สุขอื่นยิ่งกว่าความสงบไม่มี 

#บาลีวันละคำ (5,009) 

28-2-69 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….