สาวนา (บาลีวันละคำ 5,008)
สาวนา
เชื่อหรือไม่ว่าเป็นคำบาลี
คำว่า “สาวนา” ถ้าให้คนทั่วไปอ่าน ก็จะต้องเข้าใจว่าเป็นคำไทย อ่านว่า สาว-นา หมายถึงสาวชาวนา คือหญิงสาวที่ ทำงานในนา มีบ้านอยู่ท่ามกลางทุ่งนา ใช้ชีวิตอยู่ในท้องนา รวมความว่า มีอาชีพทำนา
บาลีก็มีคำว่า “สาวนา” อ่านว่า สา-วะ-นา รูปคำเดิมเป็น “สาวน” อ่านว่า สา-วะ-นะ รากศัพท์มาจาก สุ (ธาตุ = ฟัง) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ), แผลง อุ ที่ สุ เป็น โอ แล้วแปลง โอ เป็น อว (สุ > โส > สว), ทีฆะ อะ ที่ ส-(ว) เป็น อา (สว > สาว)
: สุ > โส > สว + ยุ > อน = สวน > สาวน แปลตามศัพท์ว่า “การประกาศให้ได้ยิน” หมายถึง การตะโกนออกไป, การประกาศ, เสียง, คำพูด (shouting out, announcement, sound, word)
สาวน + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์ = สาวนา อ่านว่า สา-วะ-นา มีความหมายอย่างเดียวกับ “สาวน”
“สาวน” = นปุงสกลิงค์
“สาวนา” = อิตถีลิงค์
ขยายความ :
ในทางไวยากรณ์ ท่านว่า “สาวน” มาจากรูปคำกริยาอาขยาตว่า “สาเวติ” แปลว่า ให้ได้ยิน, บอก, เปิดเผย, ประกาศ (to cause to hear, to tell, declare, announce)
คำกริยาอาขยาต = “สาเวติ”
คำนาม = “สาวน”
การที่ “สาวน” (นปุงสกลิงค์) เปลี่ยนรูปเป็น “สาวนา” (อิตถีลิงค์) อาจเป็นเพราะคำนี้เป็นได้ทั้งนปุงสกลิงค์และอิตถีลิงค์
กับอีกประการหนึ่ง ใช้ “สาวน” เป็นคำขยายที่เรียกว่า “คำวิเศษณ์” ไวยากรณ์บาลีเรียกว่า “วิเสสนะ” (adjective) ขยายคำนามที่เป็นอิตถีลิงค์ “สาวน” จึงต้องเปลี่ยนรูปเป็นอิตถีลิงค์ไปด้วย
“สาวน” = นปุงสกลิงค์
“สาวนา” = อิตถีลิงค์
ตัวอย่างเช่นคำว่า “อปทานสาวนา” (ดูภาพประกอบ)
ถ้าใช้ “สาวนา” เป็นคำนามอิตถีลิงค์
“อปทานสาวนา” แปลว่า “การประกาศเรื่องราวในคัมภีร์อปทาน”
ถ้าใช้ “สาวนา” เป็นคำวิเศษณ์ ขยายคำนามที่เป็นอิตถีลิงค์ คำนามคำนั้นอาจเป็นคำว่า “กถา” (ถ้อยคำ) ซึ่งเป็นอิตถีลิงค์ “สาวน” คำเดิมจึงต้องเปลี่ยนรู้เป็น “สาวนา” เพื่อให้มีลิงค์ตรงกับ “กถา”
กรณีเช่นนี้ “อปทานสาวนา” แปลว่า “ถ้อยคำอันเป็นการประกาศเรื่องราวในคัมภีร์อปทาน”
…………..
ที่อธิบายมานี้ ผู้ยังไม่มีพื้นฐานทางบาลีก็ฟังไว้เพื่อเป็น “อุปนิสัยปัจจัย” ให้มีอุตสาหะในการศึกษาหาความรู้ทางบาลีต่อไปในอนาคต
ตอนนี้ก็ฟังสนุก ๆ ไปก่อนว่า “สาวนา” ที่เราคิดว่าเป็นสาวชาวนานั้น ภาษาบาลีแปลว่า “การประกาศให้ได้ยิน” คือบอกข่าวกล่าวสารให้รู้เรื่องราวต่าง ๆ
…………..
ดูก่อนภราดา!
: บางอย่างไม่ต้องบอกไม่ต้องสอน
ก็ทำเหมือนกันได้
: บางอย่างต้องอบรมสั่งสอน
จึงจะทำเหมือนกันได้
#บาลีวันละคำ (5,008)
27-2-69
…………………………….
…………………………….
