สจิต (บาลีวันละคำ 5,015)

สจิต

หยิบมาชวนคิดจากโอวาทปาติโมกข์

อ่านว่า สะ-จิด

“สจิต” บาลีเป็น “สจิตฺต” อ่านว่า สะ-จิด-ตะ แยกศัพท์ตามที่ตาเห็นเป็น ส + จิตฺต

(๑) “ส”

อ่านว่า สะ เป็นคำที่ตัดย่อมาจากคำเต็มหลายคำ ในที่นี้ขอนำมาแสดงเพียง 3 คำ คือ –

(1) สก (สะ-กะ) แปลว่า “ของตน” 

(2) สม (สะ-มะ) แปลว่า “สมควร” “ที่ถูกที่ควร”

(3) สนฺต (สัน-ตะ) แปลว่า “มีอยู่” “สงบ”

เมื่อสมาสกับคำว่า “จิตฺต” สก สม สนฺต ลดรูปลงเหลือเพียง “ส” ตัวเดียว

(๒) “จิตฺต” 

อ่านว่า จิด-ตะ รากศัพท์มาจาก – 

(1) จิ (ธาตุ = สะสม) + ต ปัจจัย, ซ้อน ตฺ

: จิ + ตฺ + ต = จิตฺต แปลตามศัพท์ว่า (1) “สีอันเขาผสมกันไว้” (คือเขียนระบายไว้) หมายถึง สีระบาย, ลวดลาย (2) “สิ่งที่สะสมการสืบต่อของตนไว้” หมายถึง จิต, ใจ อันเป็นที่เก็บสั่งสมบุญบาปไว้

(2) จินฺต (ธาตุ = คิด) + ต ปัจจัย, ลบ นฺ

: จินฺต + ต = จินฺตต > จิตฺต แปลตามศัพท์ว่า (1) “สิ่งที่ทำหน้าที่คิด” (2) “สิ่งที่ทำหน้าที่รู้อารมณ์” หมายถึง จิต, ใจ, ความคิด

(3) จิตฺต (ความวิจิตรพิสดารต่าง ๆ) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ

: จิตฺต + ณ = จิตฺตณ > จิตฺต แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ทำให้วิจิตรไปต่างๆ” หมายถึง จิต, ใจ ซึ่งมีลักษณะคิดเรื่องราวจินตนาการต่างๆ สุดจะบรรยาย

(4) จิตฺต (สิ่งที่งดงาม) + อ (อะ) ปัจจัย

: จิตฺต + อ = จิตฺต แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่งามวิจิตรเพราะสร้างขึ้นด้วยจิต” หมายถึง จิตรกรรม, ความวิจิตรต่างๆ ที่สร้างสรรค์ขึ้น

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “จิตฺต” ไว้ดังนี้ –

(1) the heart (psychologically), i. e. the centre & focus of man’s emotional nature as well as that intellectual element which inheres in & accompanies its manifestations; i. e. thought (หัวใจ [ทางจิตวิทยา] คือศูนย์และจุดรวมของธรรมชาติที่เกี่ยวกับความรู้สึกของมนุษย์ กับส่วนของสติปัญญาซึ่งอยู่ในการแสดงออกเหล่านั้น; กล่าวคือ ความคิด)

(2) variegated, manifold, beautiful; tasty, sweet, spiced (of cakes) (วิจิตร, มีลวดลายหลายหลาก, สวยงาม, อร่อย, หวาน, ใส่เครื่องเทศ [พูดถึงขนม]) 

(3) painting (ภาพเขียน) 

ในที่นี้ “จิตฺต” ใช้ในความหมายตามที่พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปลในข้อ (1)

“จิตฺต” ในภาษาไทยในที่ทั่วไป ตัดตัวสะกดออกตัวหนึ่ง ใช้เป็น “จิต” 

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“จิต, จิต– : (คำนาม) ใจ, สิ่งที่มีหน้าที่รู้ คิดและนึก, (โบราณ เขียนว่า จิตร), ลักษณนามว่า ดวง. (ป. จิตฺต).”

…………..

(1) สก + จิตฺต = สจิตฺต แปลว่า “จิตของตน” 

(2) สม + จิตฺต = สจิตฺต แปลว่า “จิตที่สมควร” “ความคิดที่ถูกที่ควร”

(3) สนฺต + จิตฺต = สจิตฺต แปลว่า “จิตที่มีอยู่” “จิตที่สงบ”

ในที่นี้ “สจิตฺต” ใช้ในความหมายตามข้อ (1) คือ “จิตของตน”

ขยายความ : 

“สจิตฺต” ที่เป็นบาลีวันละคำวันนี้ตัดเอามาจากคำในโอวาทปาติโมกข์ที่ว่า “สจิตฺตปริโยทปนํ” แปลว่า “การทำจิตของตนให้ผ่องใส” นับเป็นหลักธรรมข้อที่ 7 ในโอวาทปาติโมกข์

บาลี “สจิตฺต” ใช้ในภาษาไทย “จิตฺต” ตัดตัวสะกดออกตัวหนึ่งตามหลักนิยมในภาษาไทย จึงเป็น “สจิต” อ่านว่า สะ-จิด

“สจิต” เป็นคำที่ผู้เขียนบาลีวันละคำคิดขึ้นเอง ยังไม่มีเก็บไว้ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 แต่เอามาใช้ในภาษาไทยก็ไม่ผิดกติกา ขอฝากคำนี้ไว้ในวงวรรณอีกคำหนึ่ง

แถม :

“โอวาทปาติโมกข์” ต้นฉบับเป็นคาถา (คาถา = บทร้อยกรองในภาษาบาลี เรียกอีกอย่างหนึ่งว่า “ฉันท์”) มี 3 คาถากึ่ง 

“สจิตฺตปริโยทปนํ” อยู่ในคาถาที่ 2 มีข้อความเต็ม ๆ และคำแปลดังนี้ –

…………..

สพฺพปาปสฺส  อกรณํ 

กุสลสฺสูปสมฺปทา 

สจิตฺตปริโยทปนํ 

เอตํ  พุทฺธาน  สาสนํ  ฯ 

ไม่ทำความชั่วทุกชนิด 

ทำแต่ความดี 

ทำใจให้ผ่องใส 

นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย 

Abstention from all evil,

Cultivation of the wholesome, 

Purification of the heart; 

This is the Message of the Buddhas.

คำแปลเป็นไทยและภาษาอังกฤษ:

หนังสือ “พุทธวจนะในธรรมบท” โดย เสฐียรพงษ์ วรรณปก

…………..

คาถาที่ 2 นี้มีโอวาทปาติโมกข์ 3 ข้อ คือ –

(5) สพฺพปาปสฺส  อกรณํ 

การไม่ทำความชั่วทั้งปวง

(6) กุสลสฺสูปสมฺปทา

การบำเพ็ญกุศลให้ถึงพร้อม

(7) สจิตฺตปริโยทปนํ

การทำจิตของตนให้ผ่องใส

…………..

ดูก่อนภราดา!

ดีไหม? ถ้า –

: ยุ่งกับความคิดของคนอื่นให้น้อยลง

: สนใจความคิดของตัวเองให้มากขึ้น

#บาลีวันละคำ (5,015) 

6-3-69 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….