ปรูปฆาตี (บาลีวันละคำ 5,014)

ปรูปฆาตี

หยิบฉวยจากโอวาทปาติโมกข์มาฝาก

อ่านว่า ปะ-รู-ปะ-คา-ตี

แยกศัพท์เป็น ปร + อุปฆาตี 

(๑) “ปร” 

บาลีอ่านว่า ปะ-ระ รากศัพท์มาจาก ป (แทนศัพท์ว่า “หึสา = เบียดเบียน”) + รมฺ (ธาตุ = ยินดี) + กฺวิ ปัจจัย, ลบ กฺวิ และ มฺ ที่สุดธาตุ

: ป + รมฺ = ปรมฺ + กฺวิ = ปรมกฺวิ > ปรม > ปร แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ยินดีในการเบียดเบียน” ความหมายเดิมคือ “ปรปักษ์” ซึ่งหมายถึงผู้ที่อยู่อีกข้างหนึ่ง หรืออยู่คนละข้างกัน ซึ่งตามปกติย่อมพอใจที่จะเบียดเบียนคือทำร้ายกัน

จากความหมายเดิมนี้ “ปร” จึงหมายถึง อีกข้างหนึ่ง, โพ้น; เหนือ, อีกอันหนึ่ง, อื่นอีก, อื่น (on the further side of, beyond; over, another, other)

สรุปว่า “ปร” หมายถึง –

(1) อีกอันหนึ่ง, อื่นอีก, อื่น (another, other) 

(2) ศัตรู, ปรปักษ์ (enemies, opponents)

(๒) “อุปฆาตี”

อ่านว่า อุ-ปะ-คา-ตี ประกอบด้วยคำว่า อุป + ฆาตี 

(ก) “อุป” ความรู้เกี่ยวกับคำว่า “อุป-” :

“อุป-” (ขีด – ข้างหลังหมายความว่าไม่ใช้ตามลำพัง แต่ใช้นำหน้าคำอื่นเสมอ) อ่านว่า อุ-ปะ- เป็นคำจำพวกที่ภาษาไวยากรณ์เรียกว่า “อุปสรรค” 

นักเรียนบาลีท่องจำคำแปลกันมาว่า “อุป : เข้าไป, ใกล้, มั่น” 

“อุป” ในบาลีใช้ในความหมายตามบริบทต่าง ๆ ประมวลได้ดังนี้ –

(1) ข้างบน, บน (on upon, up)

(2) ข้างนอก (out) 

(3) สุดแต่ (up to) 

(4) สูงขึ้น, ข้างต้น (higher, above)

(5) ใกล้ชิด, ใกล้เคียง, ใกล้ (close by, close to, near)

(6) ทีเดียว, โดยประการทั้งปวง (quite, altogether)

(7) เกือบ, ราว ๆ, ค่อนข้าง, เล็กน้อย, รอง, โดย –, น้อย ๆ, ทำตามแบบ (nearly, about, somewhat, a little, secondary, by — , miniature, made after the style of)

(ข) “ฆาตี” อ่านว่า คา-ตี รากศัพท์มาจาก หนฺ (ธาตุ = เบียดเบียน) + + ณี ปัจจัย, ลบ ณ (ณี > อี), แปลง หนฺ เป็น ฆต, ทีฆะ อะ ที่ ฆ-(ต) เป็น อา ตามสูตร “ทีฆะต้นธาตุด้วยอำนาจปัจจัยเนื่องด้วย ณ” (ฆต > ฆาต)

: หนฺ > ฆต + ณี > อี : ฆต + อี = ฆตี > ฆาตี แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เบียดเบียน” หมายถึง ฆ่า; ฆาตกร (killing; a murderer)

อุป + ฆาตี = อุปฆาตี แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เบียดเบียน” หมายถึง ผู้ทำร้าย, ผู้ทำความเสียหาย, ผู้ทำความผิด (hurting, injuring, offending)

เปรียบเทียบ : 

“ฆาตี” = ผู้ฆ่า

“อุปฆาตี” = ผู้ใกล้จะเป็นผู้ฆ่า คือยังไม่ถึงขั้นทำให้ตาย เพียงแต่ทำร้ายร่างกาย

ปร + อุปฆาตี = ปรูปฆาตี (ปะ-รู-ปะ-คา-ตี) แปลว่า “ผู้ทำร้ายคนอื่น” (hurting others)

ขยายความ : 

ในหลักธรรมที่เรียกว่า “โอวาทปาติโมกข์” ซึ่งมีทั้งหมด 13 ข้อ ข้อที่ 3 ว่า “น  หิ  ปพฺพชิโต  ปรูปฆาตี” แปลว่า ผู้ทำร้ายคนอื่นไม่ชื่อว่าเป็นบรรพชิต

“ปรูปฆาตี” แม้จะเป็นรูปคำบาลี แต่ก็สามารถใช้เป็นคำไทยได้เช่นเดียวกัน

“ปรูปฆาตี” ยังไม่ได้เก็บไว้ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 แต่เอามาใช้ในภาษาไทยก็ไม่ผิดกติกา ขอฝากคำนี้ไว้ในวงวรรณอีกคำหนึ่ง

แถม :

“โอวาทปาติโมกข์” ต้นฉบับเป็นคาถา (คาถา = บทร้อยกรองในภาษาบาลี เรียกอีกอย่างหนึ่งว่า “ฉันท์”) มี 3 คาถากึ่ง 

คาถาแรกที่มีคำว่า “ปรูปฆาตี” มีข้อความเต็ม ๆ และคำแปลดังนี้ –

…………..

ขนฺตี  ปรมํ  ตโป  ตีติกฺขา 

นิพฺพานํ  ปรมํ  วทนฺติ  พุทฺธา 

น  หิ  ปพฺพชิโต  ปรูปฆาตี 

สมโณ  โหติ  ปรํ  วิเหฐยนฺโต  ฯ

ขันติคือความอดทน เป็นตบะอย่างยอด 

นิพพาน ท่านผู้รู้กล่าวว่าเป็นยอด 

ผู้ที่ยังทำร้ายผู้อื่นอยู่ ไม่จัดว่าเป็นบรรพชิต 

ผู้ที่ยังเบียดเบียนคนอื่นอยู่ ไม่จัดว่าเป็นสมณะ 

Forbearance is the highest ascetic practice, 

‘Nibbana is supreme’; say the Buddhas. 

He is not a ‘gone forth’ who harms another. 

He is not a recluse who molests another. 

คำแปลเป็นไทยและภาษาอังกฤษ:

หนังสือ “พุทธวจนะในธรรมบท” โดย เสฐียรพงษ์ วรรณปก

…………..

คาถาแรกนี้มีโอวาทปาติโมกข์ 4 ข้อ คือ –

(1) ขนฺตี  ปรมํ  ตโป  ตีติกฺขา

ขันติ คือความอดกลั้น เป็นตบะอย่างยิ่ง

(2) นิพฺพานํ  ปรมํ  วทนฺติ  พุทฺธา

พระพุทธเจ้าทั้งหลายกล่าวว่านิพพาน เป็นบรมธรรม

(3) น  หิ  ปพฺพชิโต  ปรูปฆาตี

ผู้ทำร้ายคนอื่นไม่ชื่อว่าเป็นบรรพชิต

(4) สมโณ  โหติ  ปรํ  วิเหฐยนฺโต.

ผู้เบียดเบียนคนอื่นไม่ชื่อว่าเป็นสมณะ

ส่วนโอวาทปาติโมกข์อีก 9 ข้อ อยู่ในคาถาต่อไป คือคาถาที่ 2 และที่ 3 

…………..

ดูก่อนภราดา!

: สัตว์มันกัดกันเพราะไม่มีคุณธรรมกำกับใจ

: คนจะต่างอะไรจากสัตว์ถ้ายังทำร้ายกัน?

#บาลีวันละคำ (5,014) 

5-3-69 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….