มัญชุ – มัญชุสา (บาลีวันละคำ 5,022)
มัญชุ – มัญชุสา
รูปคล้าย แต่ความหมายต่าง
“มัญชุ” อ่านว่า มัน-ชุ
“มัญชุสา”อ่านว่า มัน-ชุ-สา
(๑) “มัญชุ”
เขียนแบบบาลีเป็น “มญฺชุ” อ่านว่า มัน-ชุ รากศัพท์มาจาก –
(1) มนฺ (ธาตุ = รู้, เข้าใจ) + ชุ ปัจจัย, แปลง นฺ ที่สุดธาตุเป็น ญฺ (มนฺ > มญ)
: มนฺ + ชุ = มนฺชุ > มญฺชุ แปลตามศัพท์ว่า “เสียงอันคนเข้าใจ”
(2) มน (ใจ) + ชุ ปัจจัย, แปลง น เป็น ญฺ (มน > มญ)
: มน + ชุ = มนชุ > มญฺชุ แปลตามศัพท์ว่า “เสียงเป็นที่แล่นไปแห่งใจ”
(3) มน (ใจ) + รญฺชฺ (ธาตุ = กำหนัด, ยินดี) + อุ ปัจจัย, ลน น ที่สุดศัพท์ และ ร ต้นธาตุ
: มน + รญฺชฺ = มนรญฺชฺ + อุ = มนรญฺชุ > มรญฺชุ > มญฺชุ แปลตามศัพท์ว่า “เสียงที่ยังใจของผู้ฟังให้ยินดี”
“มญฺชุ” ในบาลี:
(1) เป็นคำนาม (นปุงสกลิงค์) หมายถึง เสียงไพเราะ (a sweet note)
(2) เป็นคำวิเศษณ์ หมายถึง เป็นที่ชอบใจ, ไพเราะ, อ่อนหวาน, น่ารัก [เฉพาะเกี่ยวกับเสียง] (pleasant, charming, sweet, lovely [only with ref. to the voice])
หนังสือ ศัพท์วิเคราะห์ ของ พระมหาโพธิวงศาจารย์ (ทองดี สุรเตโช ป.ธ.๙, ราชบัณฑิต) แปล “มญฺชุ” ว่า เสียงไพเพราะ, เสียงอ่อนหวาน
บาลี “มญฺชุ” สันสกฤตก็เป็น “มญฺชุ”
สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า
“มญฺชุ : (คำวิเศษณ์) ‘มัญชุ,’ งาม; beautiful.”
ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“มัญชุ : (คำวิเศษณ์) ไพเราะ. (ป., ส.).”
(๒) “มัญชุสา”
เขียนแบบบาลีเป็น “มญฺชุสา” อ่านว่า มัน-ชุ-สา (เป็น “มญฺชูสา” อีกรูปหนึ่ง) รากศัพท์มาจาก มนฺ (ธาตุ = รู้) + ส ปัจจัย, ลง ชุ หรือ ชู อาคมระหว่างธาตุกับปัจจัย (มนฺ + ชุ (ชู) + สา), แปลง นฺ ที่สุดธาตุเป็น ญฺ (มนฺ > มญ)
: มนฺ + ชุ + ส = มนฺชุส > มญฺชุส + อา = มญฺชุสา แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งเป็นเครื่องรู้ประโยชน์ในทรัพย์ของตน”
คำแปลตามศัพท์ว่า “สิ่งเป็นเครื่องรู้ประโยชน์ในทรัพย์ของตน” นี้ ถ้าขบความแตกก็จะได้อรรถรสในภาษาบาลี
ลองขบดู เริ่มจาก –
๑ “ทรัพย์ของตน” บ่งชัดว่าไม่ใช่ทรัพย์ของคนอื่น
๒ “รู้ประโยชน์ในทรัพย์ของตน” คือรู้ว่าทรัพย์นั้นมีประโยชน์ มีคุณค่า มีราคา
๓ ทำอะไรที่แสดงว่า-รู้ว่าทรัพย์มีค่า? การกระทำที่แสดงว่าผู้ทำรู้ว่าทรัพย์มีค่า ก็คือเก็บรักษาทรัพย์นั้นไว้ให้ดี ให้ปลอดภัย
๔ เก็บด้วยวิธีไหน? ด้วยวิธีใส่ไว้ในตู้ ในหีบ ในกำปั่น ถ้าเป็นสมัยนี้ก็คือในตู้นิรภัย
๕ ดังนั้น ตู้ หีบ กำปั่น จึงเรียกว่า “มญฺชุสา” = “สิ่งเป็นเครื่องรู้ประโยชน์ในทรัพย์ของตน”
หนังสือ ศัพท์วิเคราะห์ ของ พระมหาโพธิวงศาจารย์ (ทองดี สุรเตโช ป.ธ.๙, ราชบัณฑิต) แปล “มญฺชุสา” ว่า หีบ, ตู้, ลุ้ง
พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “มญฺชุสา” ว่า a casket; used for keeping important documents in (หีบ; ที่ใช้เก็บเอกสารสำคัญ)
บาลี “มญฺชุสา” (“มญฺชูสา”) สันสกฤตเป็น “มญฺชูษา”
สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน เก็บ “มญฺชูษา” ไว้ 2 คำ บอกไว้ดังนี้ –
(1) มญฺชูษา : (คำนาม) ‘มัญชูษา,’ กระบุง, กระจาด, ตะกร้า; ต้นคำ; a basket; the madder-plant.
(2) มญฺชูษา : (คำนาม) ‘มัญชูษา,’ ซองที่เก็บมหาธนูซึ่งพระรามทำหัก; the case in which the great bow that Rāma broke was kept.
ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“มัญชุสา, มัญชูสา : (คำนาม) ลุ้ง, หีบ. (ป.).”
ขยายความ :
“มัญชุ” รูปคำเหมือนต้นศัพท์ของ “มัญชุสา”
“มัญชุสา” ต้นศัพท์รูปคำเหมือน “มัญชุ”
แต่ “มัญชุ” กับ “มัญชุสา” เป็นคนละศัพท์กัน
ในภาษาไทย:
“มัญชุ” = ไพเราะ
“มัญชุสา” = ลุ้ง, หีบ
…………..
ดูก่อนภราดา!
: บางคน เห็นหน้าอยากรู้ใจ
: บางคน เห็นใจอยากรู้หน้า
: ตกลงว่าคนมีค่าอยู่ที่หน้าหรืออยู่ที่ใจ?
#บาลีวันละคำ (5,022)
13-3-69
…………………………….
…………………………….
