จารีตประเพณี (บาลีวันละคำ 5,031)

17 สิงหาคม 2026 suriyan bunthae

จารีตประเพณี

ทบทวนกันอีกทีว่าคืออะไร

(๑) “จารีต”

ภาษาไทยอ่านว่า จา-รีด บาลีเป็น “จาริตฺต” อ่านว่า จา-ริด-ตะ รากศัพท์มาจาก จรฺ (ธาตุ = ประพฤติ, บำเพ็ญ, ศึกษา) + ต ปัจจัย, ลง อิ อาคมระหว่างธาตุกับปัจจัย (จรฺ + อิ + ต), ทีฆะ อะ ที่ จ-(ร) เป็น อา (จรฺ > จาร), แปลง ต เป็น ตฺต

: จรฺ + อิ + ต = จริต > จาริต = จาริตฺต แปลตามศัพท์ว่า “-ที่ประพฤติกันมาแล้ว”

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “จาริตฺต” ว่า practice, proceeding, manner of acting, conduct (การปฏิบัติ, กรรมพิธี, วิธีการ, พฤติกรรม, จารีต)

“จาริตฺต” ใช้ในภาษาไทยเป็น “จารีต” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“จารีต : (คำนาม) ประเพณีที่ถือสืบต่อกันมานาน. (ป. จาริตฺต; ส. จาริตฺร).”

(๒) “ประเพณี”

บาลีเป็น “ปเวณี” อ่านว่า ปะ-เว-นี รากศัพท์มาจาก ป (คำอุปสรรค = ทั่วไป, ข้างหน้า, ก่อน, ออก) + วี (ธาตุ = ทอ, ถัก, สืบต่อ) + ณี ปัจจัย, แผลง อี ที่ วี เป็น เอ (วี > เว)

: ป + วี = ปวี + ณี = ปวีณี > ปเวณี แปลตามศัพท์ว่า (1) “สิ่งที่ถักไปเรื่อย” (2) “การสืบต่อไปเรื่อย ๆ”

ข้อควรสังเกต :

(1) ปกติ ปัจจัยที่เนื่องด้วย ณ (คือมี ณ อยู่ในรูปปัจจัย เช่นในที่นี้ ณี ปัจจัย ก็คือ ณ + อี = ณี) เมื่อลงแล้วมักลบ ณ คงไว้แต่แต่สระที่ ณ อาศัย เช่น ณี ถ้าลบ ณ ก็จะเหลือแต่ อี แต่เฉพาะในคำนี้ลง ณี ปัจจัยแล้วคง ณ ไว้

(2) ศัพท์ว่า “ปเวณี” ท่านมักรัสสะ อี เป็น อิ ใช้เป็น “ปเวณิ” โดยมาก

“ปเวณี” หรือ “ปเวณิ” (อิตถีลิงค์) ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ –

(1) ม้วนผม, คือผมที่ถักเฉยๆ โดยไม่มีการตกแต่งอย่างใด (a braid of hair, i. e. the hair twisted & unadorned)

(2) เสื่อหรือสิ่งทอ, เครื่องลาด (a mat, cover)

(3) ประเพณี, ขนบธรรมเนียม, ความเคยชินหรือกิจวัตร, ประเพณีที่มีมานาน (custom, usage, wont, tradition)

(4) การสืบสกุล, เชื้อสาย, พันธุ์, เชื้อชาติ (succession, lineage, breed, race)

บาลี “ปเวณี” และ “ปเวณิ” สันสกฤตเป็น “ปฺรเวณิ”

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน มีคำว่า “ปฺรเวณิ” และ “ปฺรเวณี” บอกไว้ดังนี้ –

(สะกดตามต้นฉบับ)

“ปฺรเวณิ, ปฺรเวณี : (คำนาม) ‘ประเวณิ, ประเวณี,’ เกศอันตะบิดและไม่ได้ตกแต่ง (ดั่งสตรีที่สามีไม่อยู่บ้านตะบิดไว้กระนั้น); เครื่องช้าง; the hair twisted, and undecorated (as worn by women in the absence of their husbands); the elephant’s housings.”

โปรดสังเกตว่า สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกความหมายไว้ 2 อย่าง คือ the hair (ผม) และ the elephant’s housings (เครื่องช้าง) แต่ไม่มีความหมายว่า custom หรือ tradition (ประเพณี)

ในภาษาไทย เราเอามาใช้เป็น “ประเพณี” และ “ประเวณี”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ดังนี้ –

(1) ประเพณี : (คำนาม) สิ่งที่นิยมถือประพฤติปฏิบัติสืบ ๆ กันมาจนเป็นแบบแผน ขนบธรรมเนียม หรือจารีตประเพณี. (ส. ปฺรเวณิ; ป. ปเวณิ).

(2) ประเวณี : (คำนาม) การเสพสังวาส, การร่วมรส, ในคําว่า ร่วมประเวณี; ประเพณี เช่น ประเวณีตีงูให้หลังหัก มันก็มักทำร้ายเมื่อภายหลัง. (อภัย). (คำกริยา) ประพฤติผิดเมียผู้อื่น เรียกว่า ล่วงประเวณี. (ส. ปฺรเวณิ; ป. ปเวณิ).

อภิปรายแทรก :

โปรดสังเกตว่า ในภาษาไทย “ประเพณี” และ “ประเวณี” น้ำหนักของความหมายแตกต่างกันมาก คือ “ประเพณี” น้ำหนักอยู่ที่แบบแผน ขนบธรรมเนียม หรือจารีต แต่ “ประเวณี” น้ำหนักอยู่ที่การเสพสังวาสและการร่วมรส เช่นคำว่า ร่วมประเวณี ค้าประเวณี เราไม่พูดว่า ร่วมประเพณี ค้าประเพณี

…………..

จารีต + ประเพณี = จารีตประเพณี เป็นคำประสมแบบไทย หรือจะว่าเป็นคำสมาสแบบไทยก็ได้ แปลตามแบบคำไทยว่า (1) ประเพณีที่ประพฤติกันมา หรือ (2) สิ่งที่ประพฤติกันมาจนเป็นประเพณี

อภิปรายขยายความ :

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ดังนี้ –

“จารีตประเพณี : (คำนาม) ประเพณีที่นิยมและประพฤติกันสืบมา ถ้าฝ่าฝืนถือว่าเป็นผิดเป็นชั่ว.”

จะเห็นได้ว่า “จารีต” กับ “ประเพณี” นั้น ความหมายจะพัวพันหรือใกล้เคียงกันอยู่ จะว่าเป็นคำซ้ำซ้อนก็น่าจะได้ คือ “จารีต” คือ “ประเพณี” และ “ประเพณี” นั่นแหละคือ “จารีต”

ที่น่าสังเกตก็คือ คำนิยามของพจนานุกรมฯ ที่ว่า “ถ้าฝ่าฝืนถือว่าเป็นผิดเป็นชั่ว” ดูเหมือนจะเป็นเงื่อนไขสำคัญ นั่นคือ ที่จะเรียกว่าเป็น “จารีตประเพณี” จะต้องเป็นเรื่องที่ใครฝ่าฝืนเข้าแล้วถือว่าเป็นผิดเป็นชั่ว

ถามว่า ที่ว่า “ถือว่าเป็นผิดเป็นชั่ว” นั้น ใครถือ?

ก็คงต้องตอบว่า คนทั่วไปหรือสังคมนั่นแหละเป็นผู้ถือ

ถามต่อไปว่า คนทั่วไปหรือสังคมเอาอะไรเป็นมาตรฐานมากำหนดว่าเรื่องแบบไหนเป็นผิดเป็นชั่ว

สมัยหนึ่ง ชายหญิงไปอยู่กินกันเอง สังคมไทยถือว่าเป็นเรื่องผิด

สมัยนี้ ชายหญิงไปอยู่กินกันเอง สังคมไทยเห็นว่าเป็นเรื่องธรรมดา ไม่ผิดไม่ชั่ว

แบบนี้จะว่าอย่างไร?

มีภาษิตบทหนึ่ง อาจใช้เป็นแนวคิดได้บ้างว่าเรื่องที่ถือว่าเป็นผิดเป็นชั่วควรจะมีเกณฑ์อย่างไร

ภาษิตบทนั้นเป็นภาษาบาลีว่าดังนี้ –

…………..

อาหารนิทฺทา ภยเมถุนญฺจ

สามญฺญเมตปฺปสุภี นรานํ

ธมฺโมว เตสํ อธิโก วิเสโส