มัคนายก – มรรคนายก (บาลีวันละคำ 5,040)

มัคนายก – มรรคนายก

พจนานุกรมฯ เก็บไว้ทั้งสองคำ

อ่านว่า มัก-คะ-นา-ยก

ประกอบด้วยคำว่า “มัค” “มรรค” และ “นายก”

(๑) “มัค”

เป็นการเขียนอิงรูปบาลีที่เป็น “มคฺค” อ่านว่า มัก-คะ รากศัพท์มาจาก –

(1) มคฺคฺ (ธาตุ = ไป, ถึง; แสวงหา) + อ (อะ) ปัจจัย

: มคฺค + อ = มคฺค แปลตามศัพท์ว่า (1) “ทางเป็นเครื่องไปสู่ที่ต้องการได้โดยตรง” (2) “ที่อันพวกคนเดินทางแสวงหา” (3) “ธรรมที่ยังบุคคลให้ถึงพระนิพพาน” (4) “ทางอันผู้ต้องการพระนิพพานดำเนินไป” 

(2) มชฺชฺ (ธาตุ = สะอาด, หมดจด) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, แปลง ชฺชฺ ที่ (ม)-ชฺชฺ เป็น คฺค

: มชฺช + ณ = มชฺชณ > มชฺช > มคฺค แปลตามศัพท์ว่า “ที่ที่สะอาดโดยพวกคนเดินทาง”

(3) ม (นิพพาน) + คมฺ (ธาตุ = ไป, ถึง) + อ (อะ) ปัจจัย, ซ้อน คฺ ระหว่าง ม + คมฺ, ลบ มฺ ที่สุดธาตุ (คมฺ > ค)

: ม + คฺ + คมฺ = มคฺคม > มคฺค + อ = มคฺค แปลตามศัพท์ว่า “ธรรมเป็นเครื่องถึงพระนิพพาน”

(4) ม (กิเลเส มาเรติ = ฆ่ากิเลส) + ค (คจฺฉติ = ไป), ซ้อน คฺ

: ม + คฺ + ค = มคฺค แปลตามศัพท์ว่า “วิธีที่ไปฆ่ากิเลส”

“มคฺค” ในบาลีหมายถึง –

(1) ถนน, ถนนใหญ่, ทาง, ทางเท้า (a road, high road, way, foot-path)

(2) ทางแห่งศีลธรรมและสัมมาชีพ, สัมมามรรคหรือทางที่ชอบธรรม (the road of moral & good living, the path of righteousness) คือมรรคในอริยสัจสี่ 

(3) ขั้นตอนของการบรรลุธรรม (Stage of righteousness) คือมรรคที่คู่กับผล

ในภาษาไทยใช้เป็น “มัค-” (มีคำอื่นมาสมาสข้างท้าย) และ “มัคคะ” 

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“มัค-, มัคคะ : (คำแบบ) (คำนาม) ทาง. (ดู มรรค). (ป. มคฺค; ส. มารฺค).”

หมายเหตุ: “คำแบบ” หมายถึง คำที่ใช้เฉพาะในหนังสือ ไม่ใช่คำพูดทั่วไป 

(๒) “มรรค”

เป็นการเขียนอิงรูปสันสกฤตที่เป็น “มารฺค” 

บาลี “มคฺค” สันสกฤตเป็น “มารฺค” 

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

“มารฺค : (คำนาม) ถนน, ทาง; a road, a path or way.”

ภาษาไทยเอา “มารฺค” มาเขียนเป็น “มรรค”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

………..

มรรค, มรรค-, มรรคา : (คำนาม) 

(๑) ทาง (ส. มารฺค; ป. มคฺค).

(๒) เหตุ, ใช้คู่กับ ผล ว่า เป็นมรรคเป็นผล (ส. มารฺค; ป. มคฺค).

(๓) ในพระพุทธศาสนา เป็นชื่อแห่งโลกุตรธรรม คู่กับ ผล มี ๔ ชั้น คือ โสดาปัตติมรรค สกทาคามิมรรค อนาคามิมรรค อรหัตมรรค, ทางที่จะนำไปสู่ความพ้นทุกข์ เป็น ๑ ในอริยสัจ ๔ ได้แก่ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ และมรรค เรียกเต็มว่า มรรคมีองค์ ๘ ประกอบด้วย สัมมาทิฐิ-ความเห็นชอบ ๑ สัมมาสังกัปปะ-ความดำริชอบ ๑ สัมมาวาจา-การเจรจาชอบ ๑ สัมมากัมมันตะ-การงานชอบ ๑ สัมมาอาชีวะ-การเลี้ยงชีวิตชอบ ๑ สัมมาวายามะ-ความพยายามชอบ ๑ สัมมาสติ-ความระลึกชอบ ๑ สัมมาสมาธิ-ความตั้งใจชอบ ๑ หรือเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า มัชฌิมาปฏิปทา คือ ทางสายกลาง. (ส. มารฺค; ป. มคฺค).

………..

(๓) “นายก”

บาลีอ่านว่า นา-ยะ-กะ รากศัพท์มาจาก นี (ธาตุ = นำไป) + ณฺวุ ปัจจัย, แปลง อี ที่ นี เป็น เอ แปลง เอ เป็น อาย (นี > เน > นาย), แปลง ณฺวุ เป็น อก (อะ-กะ)

: นี > เน > นาย + ณฺวุ > อก : นาย + อก = นายก แปลตามศัพท์ว่า “ผู้นำ”

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “นายก” ว่า a leader, guide, lord (ผู้นำ, ผู้นำทาง, ผู้เป็นเจ้าเป็นใหญ่)

คำว่า “นายก” ในบาลี ถ้าเป็นคุณนามของพระพุทธเจ้า มีความหมายเฉพาะว่า “ผู้นำสัตวโลกออกจากห้วงน้ำคือสังสารวัฏไปสู่ฝั่งพระนิพพาน”

หากประยุกต์ใช้กับผู้นำสังคม “นายก” ก็ควรมีความหมายว่า “ผู้นำปวงชนในความรับผิดชอบออกจากความเดือดร้อนไปสู่ความร่มเย็นเป็นสุข”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“นายก : (คำนาม) ผู้นำ, ผู้เป็นหัวหน้า, เช่น นายกราชบัณฑิตยสถาน นายกสมาคม นายกสโมสร. (ป., ส.).”

มคฺค + นายก = มคฺคนายก > มัคนายก 

มคฺค + นายก = มคฺคนายก > มารฺคนายก > มรรคนายก 

อภิปรายขยายความ : 

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บไว้ทั้ง “มัคนายก” และ “มรรคนายก” บอกไว้ดังนี้ –

(1) มัคนายก : (คำนาม) “ผู้นำทาง” คือ ผู้จัดการทางกุศล หรือผู้ชี้แจงทางบุญทางกุศลและป่าวประกาศให้ประชาชนมาทำบุญทำกุศลในวัด. (ป. มคฺค + นายก).

(2) มรรคนายก : (คำนาม) “ผู้นำทาง” คือ ผู้จัดการทางกุศล หรือ ผู้ชี้แจงทางบุญทางกุศลและป่าวประกาศให้ประชาชนมาทำบุญทำกุศลในวัด. (ส. มารฺค + นายก).

ข้อสังเกต : 

โปรดสังเกตว่า ทั้ง “มัคนายก” และ “มรรคนายก” ใช้คำนิยามเหมือนกัน หมายความว่า คำนี้ใช้ “มัคนายก” ก็ได้ ใช้ “มรรคนายก” ก็ได้

ปกติ คำที่ใช้คำนิยามเดียวกันแต่เขียนต่างกัน พจนานุกรมฯ จะบอกไว้ว่า “ใช่ว่า … ก็มี” กรณีนี้คือบอกไว้ที่ “มัคนายก” ว่า “ใช่ว่า มรรคนายก ก็มี” และบอกไว้ที่ “มรรคนายก” ว่า “ใช่ว่า มัคนายก ก็มี”

แต่ทั้ง “มัคนายก” และ “มรรคนายก” พจนานุกรมฯ ไม่ได้บอกไว้

………..

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต บอกความหมายของ “มรรคนายก” ไว้ว่า –

………..

มรรคนายก : “ผู้นำทาง”, ผู้แนะนำจัดแจงในเรื่องทางบุญทางกุศล และเป็นหัวหน้านำชุมชนฝ่ายคฤหัสถ์ในศาสนพิธี ตามปกติทำหน้าที่ประจำอยู่กับวัดใดวัดหนึ่ง เรียกว่าเป็นมรรคนายกของวัดนั้น ๆ, ผู้นำทางบุญของเหล่าสัปบุรุษ

………..

คำนี้มักใช้ผิดเป็น “มรรคทายก” (มัก-คะ-ทา-ยก) ซึ่งแปลว่า “ผู้ให้ทาง” และไม่ใช่ความหมายที่ต้องการในที่นี้ (ไม่มีคำที่ใช้ในความหมายเช่นนี้)

อาจเป็นเพราะ –

(1) เสียง “นายก” กับ “ทายก” ฟังดูคล้ายกัน 

(2) มีคำว่า “ทายก” ที่แปลว่า “ผู้ให้” หมายถึงผู้ถวายจตุปัจจัยแก่ภิกษุสามเณร (ถ้าเป็นเพศหญิงเรียกว่า “ทายิกา” มักพูดควบกันว่า “ทายกทายิกา”) ซึ่งอยู่ในแวดวงบุญกุศลเหมือนกัน 

จึงชวนให้เข้าใจว่า “มรรคนายก” กับ “มรรคทายก” มีความหมายเหมือนกัน

ในคัมภีร์ มีคำว่า “มคฺคนายก” ใช้ในความหมายว่าผู้นำทาง แต่ไม่พบคำว่า “มคฺคทายก” ที่ใช้ในความหมายเช่นนี้ 

มีแต่ “มคฺคทายก” เป็นชื่อพระอรหันต์องค์หนึ่ง ซึ่งเป็นชื่อเฉพาะ (proper name) ท่านได้ชื่อเช่นนี้เพราะในอดีตชาติได้สร้างทางถวายพระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่งเพื่อให้เสด็จไปได้โดยสะดวกสบาย

…………..

ดูก่อนภราดา!

: เขียนผิดก็ไม่ตกนรก

: แต่ไม่ตกนรกด้วย เขียนถูกด้วย ดีกว่า

#บาลีวันละคำ (5,040) 

31-3-69 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….