อันติมเท่ห์ (บาลีวันละคำ 5,041)

อันติมเท่ห์

เท่ห์ครั้งสุดท้าย

อ่านว่า อัน-ติ-มะ-เท่

แยกศัพท์เป็น อันติม + เท่ห์ 

(๑) “อันติม” 

เขียนแบบบาลีเป็น “อนฺติม” อ่านว่า อัน-ติ-มะ รูปคำเดิมมาจาก อนฺต + อิม ปัจจัย

(ก) “อนฺต” (อัน-ตะ) รากศัพท์มาจาก อมฺ (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไป) + ต ปัจจัย, แปลง ม ที่สุดธาตุเป็น น (อมฺ > อนฺ)

: อมฺ > อน + ต = อนฺต (ปุงลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “ถึงที่สุด”

“อนฺต” ตามคำแปลนี้หมายถึง –

(1) ที่สุด, สำเร็จ, ที่หมาย (end, finish, goal)

(2) เขต, ชาย, ริม (limit, border, edge)

(3) ข้าง (side)

(4) ด้านตรงกันข้าม, ตรงกันข้าม, ตำแหน่งตรงกัน (opposite side, opposite, counterpart)

(ข) อนฺต + อิม = อนฺติม แปลตามศัพท์ว่า “มีในที่สุด” หมายถึง สุดท้าย, ที่สุด (last, final)

“อนฺติม” เขียนตามแบบไทยเป็น “อันติม-” (กรณีมีคำอื่นมาสมาสข้างท้าย) และ “อันติมะ” รูปคำดูไม่น่าจะมีใช้ในภาษาไทย แต่พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 ก็เก็บคำนี้ไว้ด้วย บอกไว้ว่า –

“อันติม-, อันติมะ : (คำวิเศษณ์) สุดท้าย, สูงสุด, เช่น ความจริงอันติมะ คือ ความจริงสุดท้าย ความจริงสูงสุด. (ป.; อ. ultimate).”

(๒) “เท่ห์”

บาลีเป็น “เทห”อ่านว่า เท-หะ รากศัพท์มาจาก ทิหฺ (ธาตุ = ก่อ, สั่งสม) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, แผลง อิ ที่ ทิ-(หฺ) เป็น เอ (ทิหฺ > เทห)

: ทหฺ + ณ = ทิหณ > ทิห > เทห (นปุงสกลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “ที่เป็นที่ก่อกุศลและอกุศล” หมายถึง ร่างกาย (body)

บาลี “เทห” ใช้ในภาษาไทยเป็น “เทห-” (มีคำอื่นมาสมาสข้างท้าย) “เทห์” และ “เท่ห์”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ดังนี้ – 

“เทห-, เทห์, เท่ห์ : (คำนาม) ตัว. (ป., ส. เทห ว่า ร่างกาย).”

อนฺติม + เทห = อนฺติมเทห (อัน-ติ-มะ-เท-หะ) แปลว่า “ร่างกายอันมีในชาติสุดท้าย” 

“อนฺติมเทห” ใช้ในภาษาไทยเป็น “อันติมเท่ห์” 

คำว่า “อันติมเท่ห์” ยังไม่ได้เก็บไว้ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554

ขยายความ : 

คำว่า “อันติมเท่ห์” เป็นคำที่ใช้เรียกท่านผู้บรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ มีความหมายว่า ร่างกายของพระอรหันต์เป็นร่างสุดท้ายของท่าน เพราะเมื่อล่วงลับดับขันธ์แล้ว พระอรหันต์ไม่มีเหตุไม่มีปัจจัยไม่มีเชื้อที่จะทำให้เกิดในภพภูมิไหน ๆ อีก 

แต่ไม่ได้หมายความว่า พระอรหันต์เมื่อล่วงลับดับขันธ์แล้วจะไปสถิตอยู่ที่ภูมิพระนิพพาน (หรือจะเรียกเป็นอย่างอื่นก็ตาม) ดังที่คำสอนบางสำนักบอกไว้เช่นนั้น เพราะถ้าไปสถิตอยู่ที่ภูมิพระนิพพาน ก็คือ “ไปเกิดอีก” นั่นเอง คำที่เรียกร่างกายพระอรหันต์ว่า “อันติมเท่ห์” ก็ย่อมจะผิดความจริง

จะเป็นภูมิพระนิพพาน (ซึ่งไม่มีอยู่จริง) หรือภพภูมิไหน ๆ พระอรหันต์ก็จะไม่ไปสถิตหรือไปเกิดอีกทั้งนั้น เพราะเหตุปัจจัยหรือเชื้อที่จะทำให้เกิดอีกท่านกำจัดได้หมดสิ้นแล้ว ดังคำที่บรรยายลักษณะของผู้บรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์คำหนึ่งว่า “ขีณา  ชาติ” (ขี-นา ชา-ติ) ซึ่งแปลว่า “การเกิดสิ้นสุดลงแล้ว”

ด้วยเหตุดังนี้แล ร่างกายของพระอรหันต์จึงมีคำเรียกว่า “อนฺติมเทห – อันติมเท่ห์” = ร่างกายอันมีในชาติสุดท้าย (the last body) และมีคำเรียกพระอรหันต์ว่า “อนฺติมเทหธร” = ผู้ธำรงร่างครั้งสุดท้าย (one who wears his last body)

…………..

ดูก่อนภราดา!

: วิธีที่จะไม่ตายมีวิธีเดียว

: คือ-ไม่เกิด

#บาลีวันละคำ (5,041) 

1-4-69 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….