ปัจฉิมาชนตา (บาลีวันละคำ 5,046)
ปัจฉิมาชนตา
คำที่สวดอยู่บ่อย ๆ
รู้จักสักหน่อยก็น่าจะดี
อ่านว่า ปัด-ฉิ-มา-ชะ-นะ-ตา
ประกอบด้วยคำว่า ปัจฉิมา + ชนตา
(๑) “ปัจฉิมา”
เขียนแบบบาลีเป็น “ปจฺฉิมา” รูปคำเดิมเป็น “ปจฺฉิม” อ่านว่า ปัด-ฉิ-มะ รากศัพท์มาจาก ปจฺฉา (ภายหลัง) + อิม (อิ-มะ) ปัจจัย, ลบ อา ที่ (ปจฺฉ-)า (ปจฺฉา > ปจฺฉ)
: ปจฺฉา > ปจฺฉ + อิม = ปจฺฉิม แปลตามศัพท์ว่า “-ที่มีในภายหลัง”
“ปจฺฉิม” ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ –
(1) หลังที่สุด, อยู่ข้างหลัง, หลัง, สุดท้าย, รั้งท้าย (hindmost, hind- , back- , last, latest)
(2) ทางตะวันตก (western)
(3) ต่ำที่สุด, เลวที่สุด (lowest, meanest)
“ปจฺฉิม” ใช้ในภาษาไทยเป็น “ปัจฉิม” ถ้าใช้เดี่ยว ๆ อ่านว่า ปัด-ฉิม ถ้ามีคำอื่นมาสมาสข้างท้าย อ่านว่า ปัด-ฉิม-มะ- พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“ปัจฉิม, ปัจฉิม– : (คำวิเศษณ์). ตะวันตก; ภายหลัง, ทีหลัง, ข้างหลังสุด. (ป. ปจฺฉิม).”
ในที่นี้ “ปจฺฉิม” ทำหน้าที่เป็นคำขยาย “ชนตา” ซึ่งเป็นอิตถีลิงค์ จึงเปลี่ยนรูปเป็น “ปจฺฉิมา” เขียนแบบไทยเป็น “ปัจฉิมา”
(๒) “ชนตา”
อ่านว่า ชะ-นะ-ตา แยกศัพท์เป็น ชน + ตา
(ก) “ชน” บาลีอ่านว่า ชะ-นะ รากศัพท์มาจาก ชนฺ (ธาตุ = เกิด) + อ (อะ) ปัจจัย
: ชนฺ + อ = ชน แปลตามศัพท์ว่า –
(1) “ผู้ยังกุศลหรืออกุศลให้เกิดได้” เป็นคำแปลที่ตรงตามสัจธรรม เพราะธรรมดาของคน ดีก็ทำได้ ชั่วก็ทำได้
(2) “ผู้ยังตัวตนให้เกิดตามกรรม” หมายความว่า นอกจากทำกรรมได้แล้ว ยังทำ “ตัวตน” (คน) ให้เกิดได้อีก
“ชน” หมายถึง บุคคล, สัตว์, คน (an individual, a creature, person, man)
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า
“ชน ๒, ชน– : (คำนาม) คน (มักใช้ในภาษาหนังสือ).(ป., ส.).”
(ข) “ตา” เป็นปัจจัยตัวหนึ่งในภาวตัทธิต (ตัทธิต เป็นแขนงหนึ่งของบาลีไวยากรณ์ ว่าด้วยศัพท์ที่ใช้ปัจจัยต่อท้ายแล้วมีความหมายต่าง ๆ กันไป)
“ภาวตัทธิต” (พา-วะ-ตัด-ทิด) คือศัพท์ที่ลงปัจจัยจำพวกหนึ่งแล้วแปลว่า “ความเป็น–” เช่น “ธมฺมตา” (ทำ-มะ-ตา) = “ความเป็นแห่งธรรม” ที่เราเอามาใช้ว่า “ธรรมดา”
ปัจจัยในภาวตัทธิตตามตำราบาลีไวยากรณ์ที่นักเรียนบาลีของไทยเรียนกันอยู่มี 6 ตัว คือ ตฺต, ณฺย, ตฺตน, ตา, ณ, กณฺ (ตะตะ, ณ๎ยะ, ตะตะนะ, ตา, ณะ, กะณะ)
“ตา” เป็น 1 ในปัจจัยทั้ง 6
ชน + ตา = ชนตา แปลตามศัพท์ว่า “ความเป็นแห่งชน”
พจนานุกรม บาลี-อังกฤษ แปล “ชนตา” ว่า a collection of people [“mankind”], congregation, gathering; people, folk (ชุมชน [“มนุษยชน”], ฝูงชน, มวลชน, หมู่ชน, กลุ่มชน)
ปจฺฉิม + ชนตา ในที่นี้ “ปจฺฉิม” ทำหน้าที่เป็นคำขยาย “ชนตา” ซึ่งเป็นอิตถีลิงค์ จึงเปลี่ยนรูปเป็น “ปจฺฉิมา”
: ปจฺฉิม > ปจฺฉิมา + ชนตา = ปจฺฉิมาชนตา
อธิบายเป็นภาษาไวยากรณ์ว่า “ปจฺฉิมา” (รูปเดิม “ปจฺฉิม”) วิเสสนะของ “ชนตา” เมื่อสมาสกับ “ชนตา” อาจใช้สูตร “ลบสระหน้า” คือ อา ที่ (ปจฺฉิ)-มา (ปจฺฉิมา > ปจฺฉิม) สำเร็จรูปเป็น “ปจฺฉิมชนตา” (ปัด-ฉิ-มะ-ชะ-นะ-ตา) ก็ได้ แต่ในที่นี้คงสระหน้าไว้ จึงเป็น “ปจฺฉิมาชนตา”
“ปจฺฉิมาชนตา” เขียนแบบไทยเป็น “ปัจฉิมาชนตา” แปลว่า “หมู่ชนที่เกิดมาในภายหลัง” พูดสั้น ๆ ว่า คนภายหลัง คนรุ่นหลัง
ขยายความ :
คนที่อยู่รวมกันเป็นสังคม จะอยู่ใกล้กันหรืออยู่ห่างกันก็ตาม อาจแบ่งได้เป็น 3 รุ่น คือ
– บรรพบุรุษผู้เกิดมาก่อนเราซึ่งอาจล่วงลับไปแล้ว เรียกว่า “คนรุ่นก่อน”
– คนที่เกิดร่วมสมัยกัน มีชีวิตอยู่ในบัดนี้ เรียกว่า “คนรุ่นเรา”
– ลูกหลานที่จะเกิดตามมาในภายหลังคือในอนาคต เรียกว่า “คนรุ่นหลัง”
“คนรุ่นหลัง” นี่แหละที่คำบาลีเรียกว่า “ปัจฉิมาชนตา”
แถม :
บทนมัสการพระรัตนตรัยอันเป็นบุรพภาคแห่งการทำวัตรสวดมนต์ มีข้อความที่เป็นคำบาลีตอนต้น ดังนี้ –
…………..
โย โส ภะคะวา อะระหัง สัมมาสัมพุทโธ
พระผู้มีพระภาคพระองค์ใด เป็นพระอรหันต์ ดับเพลิงกิเลสเพลิงทุกข์สิ้นแล้ว ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง
ส๎วากขาโต เยนะ ภะคะวะตา ธัมโม
พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคพระองค์ใดตรัสไว้ดีแล้ว
สุปะฏิปันโน ยัสสะ ภะคะวะโต สาวะกะสังโฆ
พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคพระองค์ใดปฏิบัติดีแล้ว
ตัมมะยัง ภะคะวันตัง สะธัมมัง สะสังฆัง
อิเมหิ สักกาเรหิ ยะถาระหัง อาโรปิเตหิ อะภิปูชะยามะ
ข้าพเจ้าทั้งหลายขอบูชาอย่างยิ่งซึ่งพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น
พร้อมทั้งพระธรรม พร้อมทั้งพระสงฆ์
ด้วยเครื่องสักการะทั้งหลายเหล่านี้ อันยกขึ้นไว้แล้วตามสมควร
สาธุ โน ภันเต ภะคะวา สุจิระปะรินิพพุโตปิ
สาธุ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคแม้ปรินิพพานนานนักแล้ว
ปัจฉิมาชะนะตานุกัมปะมานะสา
ทรงมีพระหฤทัยอนุเคราะห์แก่สัตว์โลกอันเกิดมาในภายหลัง
อิเม สักกาเร ทุคคะตะปัณณาการะภูเต ปะฏิคคัณหาตุ
ขอจงทรงรับเครื่องสักการะอันเป็นบรรณาการของคนยากทั้งหลายเหล่านี้
อัมหากัง ทีฆะรัตตัง หิตายะ สุขายะ ฯ
เพื่อประโยชน์ เพื่อความสุข แก่ข้าพเจ้าทั้งหลาย ตลอดกาลนานเทอญ
…………..
คำว่า “ปัจฉิมาชะนะตานุกัมปะมานะสา” ถ้าแปลทับศัพท์ตามบาลีวันละคำวันนี้ ก็แปลได้ว่า “ทรงมีพระหฤทัยอนุเคราะห์แก่สัตว์โลกผู้เป็นปัจฉิมาชนตา”
…………..
ดูก่อนภราดา!
: จะทำอะไรในวันนี้
: อย่าลืมว่ายังมีคนที่จะเกิดในวันหน้า
: จะทะยานไปข้างหน้า
: อย่าลืมว่ายังมีคนอยู่ข้างหลัง
#บาลีวันละคำ (5,046)
6-4-69
…………………………….
…………………………….
