โคราคเทวี (บาลีวันละคำ 5,053)

10 กันยายน 2026 suriyan bunthae

โคราคเทวี

นางสงกรานต์ชื่อนี้ประจำวันจันทร์

อ่านว่า โค-ราก-เท-วี ก็ได้

อ่านว่า โค-ราก-คะ-เท-วี ก็ได้

อ่านว่า โค-รา-คะ-เท-วี ก็ได้

ประกอบด้วยคำว่า โคราค + เทวี

(๑) “โคราค”

อ่านตามรูปคำบาลีว่า โค-รา-คะ แยกศัพท์เป็น โค + ราค

(ก) “โค” รากศัพท์มาจาก คมฺ (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไป) + อ (อะ) ปัจจัย, แปลง คมฺ เป็น โค

: คมฺ + อ = คม > โค แปลตามศัพท์ว่า (1) “ที่เป็นที่เป็นไปแห่งสัตวโลกทั้งหลาย” (2) “สัตว์ที่ไปเรื่อย ๆ”

“โค” ในบาลีหมายถึง (1) แผ่นดิน (the earth) (2) วัว (a cow, an ox, bull)

แต่ “โค” ในสันสกฤตมีความหมายหลายอย่าง

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ดังนี้ –

(สะกดตามต้นฉบับ)

“โค : (คำนาม) สวรรค์, เทวโลก; วัวผู้; แสง, รัศมี; สายฟ้า, ขวานฟ้า, คำว่า ‘อัศนิ, อัศนี, วัชร, กุลิศ’ ก็มีนัยอย่างเดียวกัน; จันทร์; อาทิตย์, ตวัน; เวลาอาทิตย์โคจรสู่วฤษภราศิ; ขน, ขนตามตัว; น้ำ; วัวตัวเมีย, โรหิณี; ตา, จักษุส; ศร, ลูกธนู; ทิศ, ดุจทิศตวันออก, ทิศตวันตก, ฯลฯ; ภาษา, พจน์, ภาษณ์, ถ้อยคำ, วาจา; สรัสวดี, ผู้ภควดีแห่งถ้อยคำทั่วไป; ภูมณฑล, โลก; มาตฤ, มารดา, แม่; heaven, paradise or Swarga; a bull, a ray of light; the thunderbolt; the moon; the sun; the moment of the sun’s entering Taurus; the hair of the body; water; a cow; the eye; an arrow; a quarter, as the east, west &c.; speech; Sarasvati, the goddess of speech; the earth; the mother.”

จะเห็นว่า “โค” ไม่ได้แปลว่า “วัว” อย่างที่เราคุ้นกันเสมอไป

(ข) “ราค” บาลีอ่านว่า รา-คะ รากศัพท์มาจาก รญฺชฺ (ธาตุ = ย้อม, กำหนัด) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ลบ ญฺ ที่ รญฺชฺ (รญฺช > รช), ทีฆะ อะ ที่ ร-(ชฺ) เป็น อา (รชฺ > ราช), แปลง ช ป็น ค

: รญฺชฺ + ณ = รญฺชณ > รญฺช > รช > ราช > ราค (ปุงลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “การย้อมสี” “ภาวะเป็นเหตุให้กำหนัด”

“ราค” ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ –

(1) สี, สีย้อม, การทำให้เป็นสี (colour, hue; colouring, dye)

(2) ความกำหนัด, ตัณหา (excitement, passion)

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ราค-, ราคะ : (คำนาม) ความกำหนัดยินดีในกามารมณ์, ความใคร่ในกามคุณ. (ป., ส.).”

โค + ราค = โคราค แปลตามศัพท์ที่จะพึงแปลได้ว่า “ผู้เป็นที่ยินดีของโค” หรือ “ผู้เป็นที่ยินดีของแผ่นดิน”

“โคราค” อาจหมายถึงสิ่งอื่นที่ไม่ใช่คำแปลตามตัวก็ได้ แต่ยังไม่พบความหมายที่เป็นอย่างอื่น

(๒) “เทวี”

อ่านว่า เท-วี รากศัพท์มาจาก เทว + อี ปัจจัย

(ก) “เทว” อ่านว่า เท-วะ รากศัพท์มาจาก ทิวฺ (ธาตุ = รุ่งเรือง, เล่น, สนุก, เพลิดเพลิน) + อ (อะ) ปัจจัย, แผลง อิ ที่ ทิ-(วฺ) เป็น เอ (ทิวฺ > เทว)

: ทิวฺ + อ = ทิว > เทว แปลตามศัพท์ว่า (1) “ผู้รุ่งเรืองด้วยฤทธิ์ของตน” (2) “ผู้เพลิดเพลินด้วยเบญจกามคุณ”

ความหมายของ “เทว” ที่มักเข้าใจกัน คือหมายถึง เทพเจ้า, เทวดา

แต่ความจริง “เทว” ในบาลียังหมายถึงอีกหลายอย่าง คือ พระยม, ความตาย, สมมติเทพ, พระราชา, ท้องฟ้า, ฝน, เมฆฝน, วรุณเทพ

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “เทว” ไว้ดังนี้ –

(1) good etc. (สิ่งที่ดี และอื่นๆ)

(2) a god, a deity, a divine being (เทวดา, เทพเจ้า, เทพ)

(3) the sky, rain-cloud, rainy sky, rain-god (ท้องฟ้า, เมฆฝน, ท้องฟ้ามีฝน, เทพแห่งฝน)

ในภาษาบาลีนิยมใช้คำว่า “เทว” เป็นคำอาลปนะ (addressing = คำทัก, คำร้องเรียก) เมื่อพูดกับพระราชา ในภาษาไทยนักเรียนบาลีมักแปลกันว่า “ข้าแต่สมมุติเทพ”

(ข) เทว + อี ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

: เทว + อี = เทวี

“เทวี” ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ –

(1) เทพธิดา (goddess)

(2) พระราชินี (queen)

“เทวี” ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“เทวี : (คำนาม) เทวดาผู้หญิง, นางพญา, นางกษัตริย์. (ป.).”

โคราค + เทวี = โคราคเทวี แปลตามศัพท์ว่า “เทวีผู้เป็นที่ยินดีของโค” หรือ “เทวีผู้เป็นที่ยินดีของแผ่นดิน”

“โคราคเทวี” เป็นชื่อนางสงกรานต์นางหนึ่งตามตำนานสงกรานต์ของไทยเรา

ขยายความ :

“นางสงกรานต์” ตามตำนานสงกรานต์ของไทย เป็นธิดาของท้าวกบิลพรหม มีทั้งหมด 7 นาง ตามวันทั้ง 7 (อาทิตย์ จันทร์ …)

วันมหาสงกรานต์ปีไหนตรงกับวันอะไร นางนั้นก็เป็น “นางสงกรานต์” ประจำปีนั้น มีชื่อดังนี้ –