อนมตัคคะ (บาลีวันละคำ 3,409)

อนมตัคคะ

infinity

อ่านว่า อะ-นะ-มะ-ตัก-คะ

อนมตัคคะ” เขียนแบบบาลีเป็น “อนมตคฺค” แยกศัพท์เป็น อนุ + อมต + อคฺค 

(๑) “อนุ” 

อ่านว่า อะ-นุ เป็นคำอุปสรรค มีความหมายว่า –

(1) ภายหลัง, ข้างหลัง (after, behind)

(2) ไปยัง, ตรงไปยังเป้าหมาย, ดำเนินต่อไป, ข้ามไปยัง, ข้างหน้า (for, towards an aim, on to, over to, forward)

นักเรียนบาลีท่องจำคำแปล “อนุ” ว่า น้อย, ภายหลัง, ตาม, เนืองๆ

(๒) “อมต

อ่านว่า อะ-มะ-ตะ คำนี้ไม่ใช่ “อมตะ” ที่เรามักเข้าใจกันว่าอยู่ยั่งยืนไม่รู้จักตาย หากแต่มาจากรากศัพท์ว่า (คำนิบาต = ไม่, ไม่ใช่) + มต (มะ-ตะ) รากศัพท์มาจาก มนฺ (ธาตุ = รู้, เข้าใจ) + ปัจจัย, ลบ นฺ ที่สุดธาตุ (มนฺ + = มนต > มต), แปลง เป็น (อะ) ตามกฎการแปลงเมื่อ ไปประสมกับศัพท์ที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะ (มต ขึ้นต้นด้วย – เป็นพยัญชนะ)

: + มต = นมต > อมต แปลว่า “สิ่งที่ไม่รู้” หรือ “สิ่งที่รู้ไม่ได้

(๓) “อคฺค

อ่านว่า อัก-คะ ปกติแปลว่า “ที่สุด” หรือ “เบื้องปลาย” แต่เฉพาะในที่นี้เป็นศัพท์พิเศษ กล่าวคือผ่านกระบวนการทางไวยากรณ์ตามสูตรว่า –

: ปุพฺโพ เจว อคฺโค จาติ อคฺคํ แปลว่า “เบื้องต้นด้วยนั่นเทียว เบื้องปลายด้วย ดังนั้น จึงชื่อว่า อคฺค = เบื้องต้นและเบื้องปลาย” 

เป็นอันว่า “อคฺค” ในที่นี้ต้องแปลว่า “เบื้องต้นและเบื้องปลาย” 

กระบวนการทางไวยากรณ์ขั้นต่อไป มีสูตรว่า –

: อนุคจฺฉนฺเตน ปุคฺคเลน อมตํ อคฺคนฺติ อนมตคฺคํ. แปลว่า “เบื้องต้นและเบื้องปลาย อันบุคลตามไปอยู่ รู้ไม่ได้แล้ว ดังนั้น จึงชื่อว่า อนมตคฺค = เบื้องต้นและเบื้องปลายอันบุคลไปตามอยู่รู้ไม่ได้แล้ว

อนุ + อมต + อคฺค ลบสระหน้า คือ อุ ที่ (อ)-นุ (อนุ > อน)

(๑) อนุ + อมต = อนุอมต > อนอมต > อนมต (อน + อมต สนธิกันเป็น อนมต) = สิ่งที่ตามไปดูก็รู้ไม่ได้

(๒) อนมต + อคฺค = อนมตคฺค (อะ-นะ-มะ-ตัก-คะ) = เบื้องต้นและเบื้องปลายที่ตามไปดูก็รู้ไม่ได้

(๓) อนมตคฺโค สํสาโร (อะ-นะ-มะ-ตัก-โค สัง-สา-โร) = สังสารวัฏ (คือการเวียนตายเวียนเกิด) มีเบื้องต้นและเบื้องปลายที่ตามไปดูก็รู้ไม่ได้

เอามาพูดเฉพาะคำว่า “อนมตคฺโค” ละคำว่า “สํสาโร” ไว้ในฐานเข้าใจ

คำว่า “อนมตคฺโค” เขียนแบบไทยเป็น “อนมตัคคะ” (อะ-นะ-มะ-ตัก-คะ) แปลเอาความว่า การเวียนตายเวียนเกิดอันหาจุดเริ่มต้นและจุดจบไม่พบ

ขยายความ :

คัมภีร์อรรถกถาขยายความคำว่า “อนมตัคคะ” ไว้ดังต่อไปนี้ – 

…………..

อนมตคฺโคติ  อนุอมตคฺโค  ฯ

คำว่า อนมตคฺโค แปลว่า มีเบื้องต้นและเบื้องปลายอันบุคคลตามไป (เพื่อจะหาให้พบ) ก็รู้ไม่ได้ (คือหาไม่พบ). 

วสฺสสตํ  วสฺสสหสฺสํ  ญาเณน  อนุคนฺตฺวาปิ  อมตคฺโค  อวิทิตคฺโค

อธิบายว่า สังสารวัฏแม้จะตามไปด้วยญาณ (คือส่งกระแสญาณติดตามไปดู) ตั้งร้อยปี พันปี ก็รู้เบื้องต้นและเบื้องปลายไม่ได้ คือทราบไม่ได้. 

นาสฺส  สกฺกา  อิโต  วา  เอตฺโต วา  อคฺคํ  ชานิตุํ  อปริจฺฉินฺนปุพฺพาปรโกฏิโกติ  อตฺโถ  ฯ

สงสารวัฏนั้นใครๆ ไม่อาจรู้ได้ว่า ข้างนี้สิ้นสุดที่นี่ ข้างโน้นสิ้นสุดที่โน่น คือกำหนดเบื้องต้นเบื้องปลายไม่ได้.

ที่มา: สารัตถปกาสินี อรรถกถาสังยุตนิกาย ภาค 2 หน้า 247 (ติณกฏฺฐสุตฺตวณฺณนา)

…………..

มีพระพุทธพจน์ในคัมภีร์สังยุตนิกาย นิทานวรรค อนมตัคคสังยุต พระไตรปิฎกเล่ม 17 ข้อ 421-461 แสดงถึงการเวียนตายเวียนเกิดในสังสารวัฏอันหาจุดเริ่มต้นและจุดจบไม่พบว่า คนที่ไม่เคยเกิดเป็นอะไรๆ กันมาก่อนเลยนั้นหาได้ยากยิ่ง

ความข้อนี้ คัมภีร์วิสุทธิมรรคนำมาสรุปไว้ดังนี้ –

…………..

ตตฺร  หีทํ  วุตฺตํ  

ในเรื่องนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

น  โส  ภิกฺขเว  สตฺโต  สุลภรูโป  

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มิใช่หาได้ง่าย ผู้ที่…

โย  น  มาตา  ภูตปุพฺโพ  

ไม่เคยเป็นมารดา

โย  น  ปิตา  ภูตปุพฺโพ  

ไม่เคยเป็นบิดา

โย  น  ภาตา  

ไม่เคยเป็นพี่น้องชาย

โย  น  ภคินี  

ไม่เคยเป็นพี่น้องหญิง

โย  น  ปุตฺโต  

ไม่เคยเป็นบุตร

โย  น  ธีตา  ภูตปุพฺโพติ  ฯ

ไม่เคยเป็นธิดา 

(ของกันและกัน) มาก่อน

ที่มา: วิสุทธิมรรค ภาค 2 หน้า 105

…………..

ดูก่อนภราดา!

: รู้จักจิต

: รู้จักจบ

#บาลีวันละคำ (3,409)

12-10-64

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

ใส่ความเห็น

อีเมลของคุณจะไม่แสดงให้คนอื่นเห็น ช่องข้อมูลจำเป็นถูกทำเครื่องหมาย *