กบฏ – ขบถ (บาลีวันละคำ 354)

กบฏ – ขบถ

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า

กบฏ : ประทุษร้ายต่อทางอาณาจักร, ทรยศ; การประทุษร้ายต่อทางอาณาจักร, ความทรยศ; ผู้ประทุษร้ายต่อทางอาณาจักร, ผู้ทรยศ, ขบถ ก็ว่า

และบอกไว้อีกว่า ภาษาสันสกฤตมีคำว่า “กปฏ” แปลว่า ความคด, ความโกง

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า “กปฏ” (กะ-ปะ-ตะ) = มายา, ความโกง, การล่อลวงหรือตลบตะแลง

พจนานุกรมเพื่อการศึกษาพุทธศาสน์ ชุด ศัพท์วิเคราะห์ ของพระธรรมกิตติวงศ์ (ทองดี สุรเตโช ป.ธ.๙, ราชบัณฑิต) มีคำว่า “กปฏ” (กะ-ปะ-ตะ) แปลว่า กบฏ, ขบถ, ความคดโกง. แสดงกระบวนการทางไวยากรณ์ว่า กุจฺฉิเตน อากาเรน ปฏตีติ กปโฏ = ภาวะที่เป็นไปด้วยอาการอันน่าเกลียด คือไม่ตรง ชื่อว่ากปฏ

ประกอบศัพท์ขึ้นจาก กุ บทหน้า ปฏ ธาตุ ในความหมายว่าไป, เป็นไป แปลง กุ เป็น กา รัสสะ อา เป็น : กุ > กา > + ปฏ = กปฏ

พจนานุกรมไทย-อังกฤษ ของ สอ เสถบุตร แปลคำว่า “ขบถ” เป็นภาษาอังกฤษว่า rebellion

พจนานุกรมอังกฤษ-บาลี แปล rebel เป็นบาลีว่า

ทามริก (ทา-มะ-ริ-กะ) = ผู้ก่อการร้าย

กุมนฺตก (กุ-มัน-ตะ-กะ) = ผู้คิดร้าย

ราชทุพฺภี (รา-ชะ-ทุบ-พี) = ผู้ประทุษร้ายแผ่นดิน

ไม่มีคำแปลเป็นบาลีว่า กปฏ

คำว่า “ทามริก” และ “ราชทุพฺภี” มีใช้ในคัมภีร์ แต่ “กุมนฺตก” และ “กปฏ” ยังไม่พบว่ามีใช้ในคัมภีร์

สรุปได้ในระดับหนึ่งว่า “กบฏ” น่าจะมาจากบาลีสันสกฤตว่า “กปฏ” ไทยเราเอามาเขียนอีกรูปหนึ่งว่า “ขบถ” ( ปฏัก, ถุง)

: มิตฺตทุพฺโภ  หิ  ปาปโก = คนขบถต่อเพื่อน เลวสุดๆ

…………………

(สังหรณานุสังหรณกรรมตามมันทปัญญา โดยอัชเฌสนาพจน์ของพระคุณท่านอาทิตฺตเมธี ภิกฺขุ)

บาลีวันละคำ (354)

1-5-56

อาทิตฺตเมธี ภิกฺขุ ร้องขอเมื่อ ๙ มี.ค.๕๖

กบฏ

 [กะบด] ก. ประทุษร้ายต่อทางอาณาจักร, ทรยศ.น. การประทุษร้ายต่อทางอาณาจักร, ความทรยศ; ผู้ประทุษร้ายต่อทางอาณาจักร, ผู้ทรยศ, ขบถ ก็ว่า; (กฎ) ชื่อความผิดอาญาฐานกระทําความผิดต่อความมั่นคงของรัฐภายในราชอาณาจักร โดยใช้กําลังประทุษร้ายหรือขู่เข็ญว่าจะใช้กําลังประทุษร้ายเพื่อล้มล้างหรือเปลี่ยนแปลงรัฐธรรมนูญ หรือล้มล้างอํานาจนิติบัญญัติ อํานาจบริหาร หรืออํานาจตุลาการ หรือแบ่งแยกราชอาณาจักร หรือยึดอํานาจปกครองในส่วนใดส่วนหนึ่งแห่งราชอาณาจักร เรียกว่า ความผิดฐานเป็นกบฏ. (ส. กปฏ ว่า ความคด, ความโกง).

ขบถ

 [ขะบด] ก. ประทุษร้ายต่อทางอาณาจักร, ทรยศ.น. การประทุษร้ายต่อทางอาณาจักร, ความทรยศ; ผู้ประทุษร้ายต่อทางอาณาจักร, ผู้ทรยศ, กบฏ ก็ว่า.

กปฏ = กบฏ, ขบถ, ความคดโกง (ศัพท์วิเคราะห์)

กุจฺฉิเตน อากาเรน ปฏตีติ กปโฏ ภาวะที่เป็นไปด้วยอาการอันน่าเกลียด คือไม่ตรง

กุ บทหน้า ปฏ ธาตุ ในความหมายว่าไป, เป็นไป  แปลง กุ เป็น กา รัสสะ อา เป็น อ

ปฏ ธาตุ เป็นไปในอรรถหลายอย่าง คือ คติยํ = ไป, ถึง. วิภาชเน = จำแนก. ญาเณ = รู้. ทิตฺติยํ = สว่าง, รุ่งเรือง. เวฐเน = พัน, รัด

กปฏ (สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน)

น.อุปธิ, มายา, ความโกง, การล่อลวงหรือตลบตะแลง

fraud, deceit, cheat, circumvention

อุปธิ = ความโกง, ความตลบตะแลง

circumvention = ตีวงกั้น, ใช้อุบายกำจัด, ใช้อุบายดัก

ขบถ = rebellion (สอ เสถบุตร)

rebel = ทามริก, กุมนฺตก, ราชทุพฺภี

ศัพท์กิริยา เป็น ทุพฺภติ, กุมนฺเตติ

rebellious ทามริก, ทุพฺภก, ทุพฺพจ

ดูโพสในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย