คูหา (บาลีวันละคำ 4,962)

คูหา

เขียนไปเขียนมาลืมหญ้าปากคอกอีกคำหนึ่ง

อ่านตรงตัวว่า คู-หา

ภาษาไทยใช้ว่า “คูหา” แต่ภาษาบาลีเป็น “คุหา” 

โปรดสังเกตว่า บาลีเป็น “คุหา” (คุ– สระอุ) ไม่ใช่ “คูหา” (คู– สระอู)

“คุหา” รากศัพท์มาจาก คุหฺ (ธาตุ = ปกปิด, กั้น) + อ (อะ) ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์ 

: คุหฺ + อ = คุห + อา = คุหา แปลตามศัพท์ว่า “ที่ปกปิด” “ที่ปิดกั้น” หมายถึง ที่ซ่อน, ถ้ำ, อุโมงค์ (a hiding place, a cave, cavern) 

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“คูหา : (คำนาม) ถ้ำ; สิ่งก่อสร้างเป็นห้อง ๆ อย่างตึกแถว แต่ละห้องเรียกว่า คูหา, ลักษณนามเรียกสิ่งก่อสร้างเช่นนั้น เช่น ตึกแถวนี้มี ๑๐ คูหา; โดยอนุโลมใช้เรียกช่องที่กั้นไว้เป็นสัดส่วนสำหรับใช้ประโยชน์อย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น คูหาลงคะแนนในที่เลือกตั้งสำหรับใช้ในการกาบัตรออกเสียงลงคะแนนเลือกตั้ง.”

ขยายความ :

ในหลักพระธรรมวินัยว่าด้วยปัจจัยเครื่องอาศัยของบรรพชิตที่พระพุทธองค์ทรงอนุญาตไว้แต่เดิม 4 อย่าง กล่าวคือ :

(1) ปิณฑิยาโลปโภชนะ : โภชนะที่ได้มาด้วยกำลังปลีแข้ง คือเที่ยวบิณฑบาต

(2) บังสุกุลจีวร : ผ้านุ่งห่มที่ทำจากของเขาทิ้ง = ผ้าบังสุกุล

(3) รุกขมูลเสนาสนะ : ที่อยู่อาศัยคือโคนไม้ 

(4) ปูติมุตตเภสัช : ยาน้ำมูตรดอง 

ต่อมาทรงอนุญาตปัจจัยพิเศษของแต่ละอย่างเพิ่มเติม เรียกว่า “อติเรกลาภ” 

เฉพาะรุกขมูลเสนาสนะ : ที่อยู่อาศัยคือโคนไม้ สถานที่ซึ่งทรงอนุญาตเพิ่มเติมตามที่ปรากฏในคัมภีร์เป็นดังนี้ –

…………..

รุกฺขมูลเสนาสนํ  นิสฺสาย  ปพฺพชฺชา  ตตฺถ  เต  ยาวชีวํ  อุสฺสาโห  กรณีโย  อติเรกลาโภ  วิหาโร  อฑฺฒโยโค  ปาสาโท  หมฺมิยํ  คุหา. 

บรรพชาอาศัยโคนไม้เป็นเสนาสนะ เธอพึงทำอุตสาหะในการพักอาศัยตามโคนไม้นั้นตลอดชีวิต อดิเรกลาภคือ วิหาร เรือนมุงแถบเดียว เรือนชั้น เรือนโล้น ถ้ำ 

ที่มา: คัมภีร์มหาขันธกะ วินัยปิฎก มหาวรรค ภาค 1

พระไตรปิฎกเล่ม 4 ข้อ 87

…………..

หมายความว่า ถ้าหาที่อยู่ทั้ง 5 ชนิดนี้ได้ หรือมีผู้ทำที่อยู่เช่นนี้ถวาย จะอาศัยอยู่แทนโคนไม้ก็ได้

ที่อยู่ทั้ง 5 ชนิดอันเป็นอติเรกลาภ คือ

(1) วิหาร คำบาลีว่า วิหาโร (a larger building for housing bhikkhus)

(2) เรือนมุงแถบเดียว คำบาลีว่า อฑฺฒโยโค (a certain kind of house)

(3) เรือนชั้น คำบาลีว่า ปาสาโท (a building on high foundations) 

(4) เรือนโล้น คำบาลีว่า หมฺมิยํ (“a long, storied mansion which has an upper chamber placed on the top”) 

(5) ถ้ำ คำบาลีว่า คุหา (a cave) 

เป็นอันได้ความรู้ว่า “คูหา” คือถ้ำ ใช้เป็นที่พัก เป็นที่จำพรรษาของพระก็ได้

…………..

ความหมายหนึ่งของ “คูหา” ในภาษาไทย (ตามพจนานุกรมฯ) คือ “โดยอนุโลมใช้เรียกช่องที่กั้นไว้เป็นสัดส่วนสำหรับใช้ประโยชน์อย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น คูหาลงคะแนนในที่เลือกตั้งสำหรับใช้ในการกาบัตรออกเสียงลงคะแนนเลือกตั้ง” 

“คูหา” ในความหมายนี้ ถ้าพระหลงเข้าไปแล้วอ้างว่าเป็น “อติเรกลาภ” ตามพุทธานุญาต ก็คงไม่ใช่ “คูหา” แต่จะกลายเป็น “ปัญหา” 

…………..

ดูก่อนภราดา!

: หลงคูหา ยังมีหวังว่าจะคลำพบทางออก

: หลงกิเลสล่อหลอก หลงไปชั่วกัปชั่วกัลป์

#บาลีวันละคำ (4,962)

12-1-69 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….