นสิ ราชภโฏ (บาลีวันละคำ 4,977)
นสิ ราชภโฏ
“พนักงานราชการ” เป็น “ราชภัฏ” หรือเปล่า
อ่านว่า นะ-สิ รา-ชะ-พะ-โต
ประกอบด้วยคำว่า “นสิ” และ “ราชภโฏ”
(๑) “นสิ”
อ่านว่า นะ-สิ เป็นคำสนธิระหว่าง น + อสิ ยังคงเป็น “น” คำหนึ่ง “อสิ” คำหนึ่ง ไม่ใช่ “นสิ” คำเดียวกัน
(ก) “น” (นะ) เป็นศัพท์จำพวกนิบาต บอกความปฏิเสธ แปลว่า ไม่, ไม่ใช่ (no, not)
(ข) “อสิ” เป็นคำกริยาประเภท “กิริยาอาขยาต” รากศัพท์มาจาก อสฺ (ธาตุ = มี, เป็น) + อ (อะ) ปัจจัย + สิ วิภัตติอาขยาต อุตตมบุรุษ (ประธานคือ “ตฺวํ” = You), ปัจจุบันกาล, ลบ อ ปัจจัย, ลบ สฺ ที่สุดธาตุ (อสฺ > อ)
: อสฺ + อ + สิ = อสสิ > อสิ แปลตามศัพท์ว่า “ย่อมมี” หรือ “ย่อมเป็น”
น + อสิ = นสิ แปลว่า “เจ้าไม่ได้เป็น … ใช่ไหม”
(๒) “ราชภโฏ”
อ่านว่า รา-ชะ-พะ-โต รูปคำเดิมเป็น “ราชภฏ” อ่านว่า รา-ชะ-พะ-ตะ แยกศัพท์เป็น ราช + ภฏ
(ก) “ราช” บาลีอ่านว่า รา-ชะ รากศัพท์มาจาก –
(1) ราชฺ (ธาตุ = รุ่งเรือง) + อ (อะ) ปัจจัย
: ราชฺ + อ = ราช แปลตามศัพท์ว่า “ผู้รุ่งเรืองโดยยิ่งเพราะมีเดชานุภาพมาก” หมายความว่า ผู้เป็นพระราชาย่อมมีเดชานุภาพมากกว่าคนทั้งหลาย
(2) รญฺชฺ (ธาตุ = ยินดี พอใจ) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ ลบ ญฺ แผลง ร เป็น รา
: รญฺชฺ + ณ = รญฺชณ > รญฺช > รช > ราช แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ยังคนทั้งหลายให้ยินดี” หมายความว่า เป็นผู้อำนวยความสุขให้ทวยราษฎร์ จนคนทั้งหลายร้องออกมาว่า “ราชา ราชา” (พอใจ พอใจ)
ท่านพุทธทาสภิกขุให้คำจำกัดความ “ราช” หรือ “ราชา” ว่าคือ “ผู้ที่ทำให้ประชาชนร้องออกมาว่า พอใจ พอใจ”
“ราช” หมายถึง พระราชา, พระเจ้าแผ่นดิน ใช้นำหน้าคำให้มีความหมายว่า เป็นของพระเจ้าแผ่นดิน, เกี่ยวกับพระเจ้าแผ่นดิน หรือเป็นของหลวง หรือ เป็นของทางราชการ
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“ราช ๑, ราช– : (คำนาม) พระเจ้าแผ่นดิน, พญา (ใช้แก่สัตว์) เช่น นาคราช คือ พญานาค สีหราช คือ พญาราชสีห์, คํานี้มักใช้ประกอบกับคําอื่น, ถ้าคําเดียวมักใช้ว่า ราชา.”
(ข) “ภฏ” อ่านว่า พะ-ตะ รากศัพท์มาจาก ภฏฺ (ธาตุ = ประกอบ) + อ (อะ) ปัจจัย
: ภฏฺ + อ = ภฏ แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ประกอบงาน”
พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “ภฏ” ว่า servant, hireling, soldier (คนใช้, ลูกจ้าง, ทหาร)
ราช + ภฏ = ราชภฏ แปลว่า “ผู้ประกอบงานของพระราชา” หมายถึง ราชภัฏ หรือ ทหาร (king’s hireling or soldier) ใช้ในภาษาไทยเป็น “ราชภัฏ”
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“ราชภัฏ : (คำนาม) ข้าราชการ.”
พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต บอกไว้ว่า –
“ราชภัฏ : ผู้อันพระราชาเลี้ยง คือ ข้าราชการ”
พจนานุกรมแปล ไทย-ไทย อ.เปลื้อง ณ นคร บอกไว้ว่า –
“ราชภัฏ : (คำนาม) คนที่พระราชาทรงชุบเลี้ยง คือ ข้าราชการ.”
“นสิ” ประกอบเข้าประโยคกับ “ราชภฏ” (เป็นคนละคำกัน “นสิ” คำหนึ่ง “ราชภฏ” อีกคำหนึ่ง) เป็น “นสิ ราชภฏ”
“ราชภฏ” แจกด้วยวิภัตตินามที่หนึ่ง (ปฐมาวิภัตติ) เอกวจนะ ปุงลิงค์ เปลี่ยนรูปเป็น “ราชภโฏ”
รวมทั้งประโยคจึงเป็น “นสิ ราชภโฏ” (นะ-สิ รา-ชะ-พะ-โต) แปลว่า “เจ้าไม่ได้เป็นราชภัฏใช่ไหม”
ขยายความ :
ประโยคบาลีว่า “นสิ ราชภโฏ” เป็นข้อความส่วนหนึ่งใน “อันตรายิกธรรม” คือ ข้อห้ามและคุณสมบัติของผู้ที่จะอุปสมบทเป็นภิกษุในพระพุทธศาสนา ซึ่งจะถูกยกขึ้นสอบถามในที่ประชุมสงฆ์ในพิธีอุปสมบท
“อันตรายิกธรรม” มี 13 ข้อ ดังต่อไปนี้ –
…………..
(1) กุฏฺฐํ = ไม่เป็นโรคเรื้อน
(2) คณฺโฑ = ไม่เป็นฝี
(3) กิลาโส = ไม่เป็นโรคกลาก
(4) โสโส = ไม่เป็นโรคมองคร่อ
(5) อปมาโร = ไม่เป็นโรคลมบ้าหมู
(6) มนุสฺโสสิ = เป็นมนุษย์
(7) ปุริโสสิ = เป็นผู้ชาย
(8 ) ภุชิสฺโสสิ = เป็นไทแก่ตัว (ไม่เป็นทาสใคร)
(9) อนโณสิ = ไม่มีหนี้สิน
(10) นสิ ราชภโฏ = ไม่เป็นราชภัฏ คือไม่เป็นข้าราชการ ถ้าเป็น ต้องได้รับอนุญาตจากทางราชการแล้ว
(11) อนุญฺญาโตสิ มาตาปิตูหิ = มารดาบิดาอนุญาต
(12) ปริปุณฺณวีสติวสฺโสสิ = มีอายุครบ 20
(13) ปริปุณฺณนฺเต ปตฺตจีวรํ = มีบาตรจีวรครบ
…………..
ผู้ที่เคยเข้าไปสังเกตการณ์ในพิธีอุปสมบท ย่อมจะได้เห็นตอนที่พระคู่สวดยืนสวดตรงหน้าผู้อุปสมบทนอกที่ชุมนุมสงฆ์ นั่นคือการตรวจสอบ “อันตรายิกธรรม” เหล่านี้
ผู้เขียนบาลีวันละคำเห็นญาติมิตรท่านหนึ่งเอ่ยถึงคำว่า “พนักงานราชการ” จึงเกิดสงสัยขึ้นมาว่า บุคคลที่มีสถานะเป็น “พนักงานราชการ” จะถือว่าเป็น “ราชภัฏ” ตามอันตรายิกธรรมข้อ (10) หรือไม่?
ผู้เขียนบาลีวันละคำยังไม่ได้เห็นคำจำกัดความอย่างเป็นทางการว่า “พนักงานราชการ” มีสถานะเป็นบุคคลเช่นไร ขอฝากญาติมิตรท่านผู้รู้ช่วยเข้ามาบูรณาการเพื่อเป็นองค์ความรู้ร่วมกัน จะเป็นพระคุณอย่างยิ่ง
…………..
ในทางพระวินัย คัมภีร์สมันตปาสาทิกา อรรถกถาวินัยปิฎก ให้คำจำกัดความคำว่า “ราชภัฏ” ไว้ว่า –
…………..
อมจฺโจ วา โหตุ มหามตฺโต วา เสวโก วา กิญฺจิ ฐานนฺตรํ ปตฺโต วา อปฺปตฺโต วา โยโกจิ รญฺโญ ภตฺตเวตนภโฏ สพฺโพ ราชภโฏติ สงฺขฺยํ คจฺฉติ.
จะเป็นอำมาตย์ มหาอำมาตย์ หรือเสวกก็ตาม ได้ฐานันดรสักอย่างหนึ่งหรือไม่ได้ก็ตาม ผู้ใดผู้หนึ่งซึ่งได้รับเบี้ยเลี้ยงคือเงินเดือนของพระราชา นับว่าเป็น “ราชภัฏ” ทั้งหมด
ที่มา: สมันตปาสาทิกา ภาค 3 หน้า 61 (มหาขันธกวัณณนา)
…………..
ดูก่อนภราดา!
: มีแรงเรียกใช้ หมดแรงเมื่อไร เลี้ยงดูจนตายจากกัน
คือวัฒนธรรมไทย
: มีแรงเรียกใช้ หมดแรงเมื่อไร ตัวใครตัวมัน
คือวัฒนธรรมใคร?
#บาลีวันละคำ (4,977)
27-1-69
…………………………….
…………………………….
