ทวาทศนิยม (บาลีวันละคำ 4,983)

3 สิงหาคม 2026 suriyan bunthae

ทวาทศนิยม

หรือจะเป็น “ทวาทัศนิยม” ก็ได้

แต่ไม่ใช่ ทวาทิศนิยม

ผู้เขียนบาลีวันละคำได้อ่านโพสต์ที่ชื่อ “เจาะเวลาหาอดีต” เมื่อวันที่ 5 มกราคม 2569 หัวข้อเรื่อง ทำไม “1 โหล” ต้องมี 12 ชิ้น

มีข้อความบางตอนดังนี้ –

…………..

ต่อมา อิทธิพลของเลข 12 ถูกส่งต่อมายัง ชาวโรมัน ซึ่งถือว่าเลข 12 เป็น เลขศักดิ์สิทธิ์และสมบูรณ์

ตัวอย่างที่ยังเห็นชัดจนถึงวันนี้ ได้แก่

1 ปี มี 12 เดือน

1 วัน (ในระบบโบราณ) แบ่งกลางวัน-กลางคืนฝั่งละ 12 ชั่วโมง

…………..

พ่อค้าในยุคโบราณจึงนิยมขายสินค้าเป็นโหล เพราะแบ่งขายง่าย

คิดราคาเป็นส่วน ๆ ได้สะดวก

ลดข้อผิดพลาดในการคำนวณ

ธรรมเนียมนี้ถูกใช้ต่อเนื่องจากยุโรป สู่การค้าทางทะเล และแพร่เข้ามาในเอเชีย รวมถึงไทยในเวลาต่อมา

…………..

ระบบ “ทวาทิศนิยม” และการนับแบบโหล

นักวิชาการเรียกระบบฐาน 12 ว่า

Duodecimal System (ทวาทิศนิยม)

…………..

หนึ่งโหล = 12 ชิ้น

ไม่ใช่เรื่องบังเอิญ แต่เป็นผลลัพธ์ของภูมิปัญญาการนับของชาวสุเมเรียน

…………..

(จบข้อความจากโพสต์)

…………..

คำว่า “ทวาทิศนิยม” เป็นที่มาของบาลีวันละคำวันนี้

คำว่า “ทวาทิศนิยม” ปรากฏในโพสต์ 2 ครั้ง สะกดเหมือนกันทั้ง 2 ครั้ง คำที่ขอให้สังเกตคือ “-ทิศ-” ท ทหาร-สระอิ-ศ ศาลา เหมือนกับคำว่า ทิศเหนือ ทิศใต้

เรื่องนี้พูดถึงตัวเลข “12” จำนวน “สิบสอง” ในบาลีใช้คำว่า “ทฺวาทส” คำที่ถูกต้องจึงควรเป็น “ทวาทศนิยม” คำเทียบที่เราคุ้นกันคือ “ทศนิยม”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกความหมายของ “ทศนิยม” ไว้ดังนี้ –

“ทศนิยม : (คำนาม) จำนวนจริงในรูปเลขฐานสิบ โดยกำหนดจุดจุดหนึ่งให้ตัวเลขที่อยู่ข้างหน้าจุดแสดงจำนวนเต็ม ตัวเลขที่อยู่ข้างหลังจุดแสดงจำนวนที่เป็นส่วนของสิบ ร้อย พัน ไปเรื่อย ๆ เช่น ๘๕๖.๑๒๘ ล้านบาท หมายความว่า แปดร้อยห้าสิบหกล้านหนึ่งแสนสองหมื่นแปดพันบาท. (อ. decimal).”

“ทศ” = จำนวน 10 (สิบ)

“ทวาทศ” = จำนวน 12 (สิบสิอง)

“ทวาทศนิยม” ประกอบด้วย ทวาทศ + นิยม

(๑) “ทวาทศ”

เขียนแบบบาลีเป็น “ทฺวาทส” (มีจุดใต้ ทฺ ตัวหน้า) อ่านตามเสียงบาลีว่า ทัว-อา-ทะ-สะ (ไม่ใช่ ทะ-วา-) เป็นศัพท์สังขยา (คำที่ใช้นับจำนวน) แปลว่า สิบสอง (จำนวน 12)

โปรดสังเกตว่า “-ทส” บาลีอ่านว่า -ทะ-สะ ก็จริง แต่เมื่อนำมาใช้ในภาษาไทย (เป็น “-ทศ” รูปสันสกฤต) เราอ่านว่า ทด ถ้ามีคำอื่นมาสมาสข้างท้าย (อย่างในที่นี้มี “นิยม” มาสมาส) เราอ่านว่า ทด-สะ- ไม่ใช่ ทะ-สะ-

บาลี “ทฺวาทส” ในภาษาไทยนิยมใช้อิงรูปสันสกฤตเป็น “ทวาทศ” คำที่เราน่าจะคุ้นอยู่บ้างคือ “ทวาทศมาส” เช่น โคลงทวาทศมาส พระราชพิธีทวาทศมาส

(๒) “นิยม”

บาลีอ่านว่า นิ-ยะ-มะ รากศัพท์มาจาก นิ (คำอุปสรรค = เข้า, ลง) + ยมุ (ธาตุ = สงบ, ระงับ) + อ (อะ) ปัจจัย

: นิ + ยมฺ = นิยมฺ + อ = นิยม (ปุงลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “ข้อที่ต้องกำหนดด้วยเวลาเป็นต้น” (คือ เหตุผลที่จะนำมาใช้เป็นข้อกำหนดมีหลายอย่าง หนึ่งในหลายอย่างนั้นคือกาลเวลา)

“นิยม” ในบาลีใช้ในความหมายว่า –

(1) การสำรวม, การบังคับยับยั้ง, การฝึกฝน, การควบคุมตนเอง (restraint, constraint, training, self-control)

(2) การกำหนดแน่, ความแน่นอน, การจำกัด (definiteness, certainty, limitation)

(3) กฎธรรมชาติ, กฎของจักรวาล (natural law, cosmic order)

ความหมายของ “นิยม” ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“นิยม : (คำแบบ) (คำนาม) การกำหนด. (ป., ส.). (คำกริยา) ชมชอบ, ยอมรับนับถือ, ชื่นชมยินดี, ใช้ประกอบท้ายคำสมาสบางคำใช้เป็นชื่อลัทธิ เช่น ลัทธิชาตินิยม ลัทธิสังคมนิยม.”

ทวาทศ + นิยม = ทวาทศนิยม ภาษาไทยอ่านว่า ทะ-วา-ทด-สะ-นิ-ยม) แปลตามศัพท์ว่า “กำหนดด้วยสิบสอง” หมายถึง จำนวนที่เต็มสิบสอง คือครบสิบสองครั้งหนึ่งก็ถือว่าเป็นจำนวนเต็มสิบสองครั้งหนึ่ง ความหมายที่ประสงค์คือ การนับสิ่งใด ๆ ก็ตามให้ได้จำนวนสิบสอง และถือว่า “สิบสอง” เป็นจำนวนที่ยุติในเรื่องนั้น ๆ

ขยายความ :

“ทวาทศนิยม” อาจใช้อีกอย่างหนึ่งว่า “ทวาทัศนิยม” คือแปลง “-ทศ-” เป็น “-ทัศ-” เช่นในคำว่า “ทัศนัข” = สิบนิ้ว

อาจเป็นไปได้ว่า ผู้บัญญัติคำว่า Duodecimal System เป็นคำไทย ต้องการใช้คำว่า “ทวาทัศนิยม” นี่แหละ แต่ผู้ที่คัดลอกมาเผยแพร่ไม่ทันได้สังเกต (หรืออันที่จริงคือไม่รอบคอบ) เห็นไม้หันอากาศเป็นสระอิ “-ทัศ-” จึงกลายเป็น “-ทิศ-”

“ทวาทัศนิยม” จึงกลายเป็น “ทวาทิศนิยม”

แต่ที่น่าสังเกตเป็นพิเศษก็คือ แม้จะเขียนผิดอย่างนี้ก็ไม่มีใครเห็นเป็นเรื่องสำคัญ

เวลานี้อาการเช่นนี้กำลังครอบงำคนไทย ซึ่งก็เท่ากับครอบงำสังคมไทย คือใช้ภาษาผิดถูกอย่างไรก็ไม่มีใครเห็นเป็นเรื่องสำคัญ ไม่มีใครสนใจที่จะทักท้วงเตือนติง

แต่ที่หนักกว่านั้นก็คือ ครั้นพอมีใครทักท้วงขึ้นมาสักคนหนึ่ง ก็จะมีเสียงรุมประณามว่า “ดีแต่เที่ยวจับผิดชาวบ้าน”

เท่ากับตีกัน ใครทำอะไรผิด ไม่ยอมให้มีการทักท้วง

สังคมเราจะไปทางไหนกัน?

…………..

ดูก่อนภราดา!

ท่านเป็นเพื่อนชนิดไหน? –

: เห็นเพื่อนลืมรูดซิปกางเกง

: กลับปล่อยให้เพื่อนเดินเป็นนักเลงไปทั่วบ้านทั่วเมือง

#บาลีวันละคำ (4,983)