ปัจฉิมทิศ (บาลีวันละคำ 4,984)

3 สิงหาคม 2026 suriyan bunthae

ปัจฉิมทิศ

คนอยู่หลังอย่าคิดว่าไม่สำคัญ

อ่านว่า ปัด-ฉิม-มะ-ทิด

ประกอบด้วยคำว่า ปัจฉิม + ทิศ

(๑) “ปัจฉิม”

เขียนแบบบาลีเป็น “ปจฺฉิม” อ่านว่า ปัด-ฉิ-มะ รากศัพท์มาจาก ปจฺฉา (ภายหลัง) + อิม (อิ-มะ) ปัจจัย, ลบ อา ที่ (ปจฺฉ-)า (ปจฺฉา > ปจฺฉ)

: ปจฺฉา > ปจฺฉ + อิม = ปจฺฉิม แปลตามศัพท์ว่า “-ที่มีในภายหลัง”

“ปจฺฉิม” ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ –

(1) หลังที่สุด, อยู่ข้างหลัง, หลัง, สุดท้าย, รั้งท้าย (hindmost, hind- , back- , last, latest)

(2) ทางตะวันตก (western)

(3) ต่ำที่สุด, เลวที่สุด (lowest, meanest)

“ปจฺฉิม” ใช้ในภาษาไทยเป็น “ปัจฉิม” ถ้าใช้เดี่ยว ๆ อ่านว่า ปัด-ฉิม ถ้ามีคำอื่นมาสมาสข้างท้าย อ่านว่า ปัด-ฉิม-มะ- พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ปัจฉิม, ปัจฉิม– : (คำวิเศษณ์). ตะวันตก; ภายหลัง, ทีหลัง, ข้างหลังสุด. (ป. ปจฺฉิม).”

(๒) “ทิศ”

บาลีเป็น “ทิสา” รากศัพท์มาจาก ทิสฺ (ธาตุ = เห็น) + อ (อะ) ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

: ทิสฺ + อ = ทิส + อา = ทิสา แปลตามศัพท์ว่า “ส่วนที่ปรากฏโดยการโคจรของดวงจันทร์เป็นต้นว่าทางนี้อยู่ข้างหน้า ทางนี้อยู่ข้างหลัง”

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “ทิสา” ว่า point of the compass, region, quarter, direction, bearings (ทิศ, ภาค, ที่ตั้ง, ทิศทาง)

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน มีคำว่า “ทิศ, ทิศา, ทิศี” บอกไว้ดังนี้ –

“ทิศ, ทิศา, ทิศี : (คำนาม) ทิศ, ภาค, ประเทศ, ทิคันดร; a quarter, a part, a region, space.”

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำนี้ไว้เป็น “ทิศ” และ “ทิศา” บอกไว้ว่า –

“ทิศ, ทิศา : (คำนาม) ด้าน, ข้าง, ทาง, เบื้อง, (หมายเอา เหนือ ใต้ ตะวันออก ตะวันตก เป็นต้น). (ส. ทิศฺ, ทิศา; ป. ทิส, ทิสา).”

ปจฺฉิมา + ทิสา = ปจฺฉิมทิสา แปลตามศัพท์ว่า “ทิศอันมีในเบื้องหลัง” หมายถึง ทิศตะวันตก

เมื่อเริ่มวันใหม่ มนุษย์เห็นดวงตะวันขึ้นมาราวกับโผล่ออกมาจากริมสุดของโลก จึงเรียกทิศที่อยู่เบื้องหน้าว่า “ทิศตะวันออก” เมื่อสิ้นสุดวันเห็นดวงตะวันลับฟ้าราวกับตกไปจากโลกในทางเบื้องหลัง จึงเรียกทิศที่อยู่เบื้องหลังว่า “ทิศตะวันตก” คำบาลีว่า “ปจฺฉิมทิสา”

“ปจฺฉิมทิสา” ใช้ในภาษาไทยเป็น “ปัจฉิมทิศ”

คำว่า “ปัจฉิมทิศ” ยังไม่ได้เก็บไว้ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554

ขยายความ :

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำว่า “ทิศ ๖” ไว้ บอกไว้ดังนี้ –

…………..

ทิศ ๖ : (คำนาม) ทิศที่เกี่ยวกับความสัมพันธ์ของบุคคล มี ทิศเบื้องหน้าหรือบูรพทิศ ได้แก่ บิดามารดากับบุตร ทิศเบื้องขวาหรือทักษิณทิศ ได้แก่ ครูอาจารย์กับศิษย์ ทิศเบื้องหลังหรือปัจฉิมทิศ ได้แก่ สามีกับภรรยา ทิศเบื้องซ้ายหรืออุตรทิศ ได้แก่ มิตร ทิศเบื้องบนหรือปุริมทิศ ได้แก่ สมณพราหมณ์กับศาสนิกชน และทิศเบื้องล่างหรือเหฏฐิมทิศ ได้แก่ นายกับบ่าวหรือผู้บังคับบัญชากับผู้ใต้บังคับบัญชา.

…………..

ชื่อทิศในพระไตรปิฎก ชื่อในภาษาไทยและความหมายตามพจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต เป็นดังนี้ –

…………..

(1) ปุรตฺถิมา ทิสา มาตาปิตโร = ปุรัตถิมทิศ ทิศเบื้องหน้า คือทิศตะวันออก ได้แก่มารดาบิดา

(2) ทกฺขิณา ทิสา อาจริยา = ทักษิณทิศ ทิศเบื้องขวา คือทิศใต้ ได้แก่ครูอาจารย์

(3) ปจฺฉิมา ทิสา ปุตฺตทารา = ปัจฉิมทิศ ทิศเบื้องหลัง คือทิศตะวันตก ได้แก่บุตรภรรยา

(4) อุตฺตรา ทิสา มิตฺตามจฺจา = อุตตรทิศ ทิศเบื้องซ้าย คือทิศเหนือ ได้แก่มิตรสหาย

(5) เหฏฺฐิมา ทิสา ทาสกมฺมกรา = เหฏฐิมทิศ ทิศเบื้องล่าง ได้แก่คนรับใช้และคนงาน

(6) อุปริมา ทิสา สมณพฺราหฺมณา = อุปริมทิศ ทิศเบื้องบน ได้แก่สมณพราหมณ์ คือพระสงฆ์

ที่มาในพระไตรปิฎก: สิงคาลกสูตร ทีฆนิกาย ปาฏิกวรรค พระไตรปิฎกเล่ม 11 ข้อ 198

…………..

สามีกับภรรยาควรปฏิบัติต่อกันอย่างไร?

หลักธรรมว่าด้วย “ทิศ 6” แสดงข้อปฏิบัติระหว่างสามีกับภรรยาไว้ด้วย ขอยกข้อความตอนหนึ่งจากพจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต ข้อ [265] ทิศ 6 (บุคคลประเภทต่าง ๆ ที่เราต้องเกี่ยวข้องสัมพันธ์ทางสังคมดุจทิศที่อยู่รอบตัว — Disā: directions; quarters) เฉพาะหัวข้อ “ปัจฉิมทิศ” มาเสนอไว้ในที่นี้ ดังนี้ –

…………..

[265] ทิศ 6 (บุคคลประเภทต่างๆ ที่เราต้องเกี่ยวข้องสัมพันธ์ทางสังคมดุจทิศที่อยู่รอบตัว — Disā: directions; quarters)

3. ปัจฉิมทิศ (ทิศเบื้องหลัง คือ ทิศตะวันตก ได้แก่ บุตรภรรยา เพราะมีขึ้นภายหลังและคอยเป็นกำลังสนับสนุนอยู่ข้างหลัง — Pacchima-disā: wife and children as the west or the direction behind)

ก. สามีพึงบำรุงภรรยา ผู้เป็นทิศเบื้องหลัง ดังนี้

1) ยกย่องให้เกียรติสมกับฐานะที่เป็นภรรยา

2) ไม่ดูหมิ่น

3) ไม่นอกใจ

4) มอบความเป็นใหญ่ในงานบ้านให้

5) หาเครื่องประดับมาให้เป็นของขวัญตามโอกาส

In five ways a husband should serve his wife as the western quarter:

a) by honouring her.

b) by being courteous to her.

c) by being faithful to her.

d) by handing over authority to her.

e) by providing her with ornaments.