เขาควาย (บาลีวันละคำ 4,989)
เขาควาย
จากสำนวนไทยว่า “เสี้ยมเขาควายให้ชนกัน”
“เขาควาย” มาจากคำว่า “เขา” กับคำว่า “ควาย” หมายถึง เขาของควาย
(๑) “เขา”
ความหมายที่ประสงค์ในที่นี้ พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บไว้เป็น “เขา ๒” บอกไว้ว่า –
“เขา ๒ : (คำนาม) สิ่งที่งอกออกมาจากหัวสัตว์บางพวก มีลักษณะแข็ง”
“เขา” ตามความหมายนี้ คำบาลีเป็น “วิสาณ” อ่านว่า วิ-สา-นะ รากศัพท์มาจาก วิสฺ (ธาตุ = เข้าไป) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ), แปลง น เป็น ณ, ทีฆะ อะ ที่ (วิ)-สฺ เป็น อา (วิสฺ > วิสา)
: วิสฺ + ยุ > อน = วิสน > วิสณ > วิสาณ (นปุงสกลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “อวัยวะที่เข้าไป” (คือฝังเข้าไปในร่าง)
หนังสือ ศัพท์วิเคราะห์ ของ พระมหาโพธิวงศาจารย์ (ทองดี สุรเตโช ป.ธ.๙, ราชบัณฑิต) แปล “วิสาณ” ว่า เขาสัตว์, นอ, เดือย, เงี่ยง
พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “วิสาณ” ว่า –
the horn of an animal [as cow, ox, deer, rhinoceros] (เขาสัตว์ [เช่น โค, วัว, กวาง, แรด])
(2) the tusks of an elephant (งาช้าง)
(๒) “ควาย”
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“ควาย : (คำนาม) ชื่อสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมชนิด Bubalus bubalis Linn. ในวงศ์ Bovidae เป็นสัตว์เคี้ยวเอื้องขนาดใหญ่กีบคู่ ลำตัวสีดำหรือเทา เขาโค้งยาว ไม่ผลัดเขา ที่ใต้คางและหน้าอกมีขนขาวเป็นรูปง่าม ครึ่งล่างของขาทั้งสี่มีขนสีขาวหรือขาวอมเทา; (ภาษาปาก) โดยปริยายมักหมายความว่า คนโง่ คนเซ่อ หรือคนตัวใหญ่ แต่ไม่ฉลาด.”
คำบาลีสามัญที่แปลว่า “ควาย” คือ “มหึส” (มีศัพท์อื่นอีก แต่ขอยกมาศัพท์เดียว) อ่านว่า มะ-หิง สะ รากศัพท์มาจาก มหี (แผ่นดิน) + สิ (ธาตุ = นอน) + อ (อะ) ปัจจัย, รัสสะ อี ที่ศัพท์หน้าเป็น อิ แล้วลงนิคหิตอาคม (มหี > มหิ > มหึ), ลบสระที่สุดธาตุ คือ อิ ที่ สิ (สิ > ส)
: มหี + สิ = มหีสิ + อ = มหีสิ > มหิสิ > มหึสิ > มหึส (ปุงลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “ผู้กลิ้งเกลือกอยู่บนแผ่นดิน” หมายถึง ควาย (a buffalo)
“มหึส” ใช้ในภาษาไทยเป็น “มหิงส์” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“มหิงส์ : (คำนาม) ควาย. (ป. มหึส; ส. มหิษ).”
ขยายความ :
“เขาควาย” แปลเป็นบาลีแบบซื่อ ๆ หรือทื่อ ๆ ก็จะได้รูปศัพท์เป็น “มหึสวิสาณ” อ่านแบบบาลีว่า มะ-หิง-สะ-วิ-สา-นะ ใช้ในภาษาไทยเป็น “มหิงสวิสาณ” (ไม่มีการรันต์ที่ –ส-) อ่านแบบไทยว่า มะ-หิง-สะ-วิ-สาน แปลตรงตัวว่า “เขาควาย”
“มหิงสวิสาณ” รูปงาม เสียงเพราะดีทีเดียว แต่แปลออกมาแล้วความหมายหนักไปทางดุ ๆ
ยิ่งถ้าเอาไปใช้กับสำนวนไทย “เสี้ยมเขาควายให้ชนกัน” ด้วยแล้ว นอกจากหนักไปในทางดุแล้ว ยังออกไปในทางเลวอีกต่างหาก
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –
“เสี้ยมเขาควายให้ชนกัน : (สำนวน) (คำกริยา) ยุยงให้โกรธ เกลียด หรือวิวาทกัน.”
…………..
ผู้เขียนบาลีวันละคำอ่านโพสต์ของญาติมิตรท่านหนึ่ง พูดถึงข่าวในสื่อฉบับหนึ่ง ท่านแสดงความเห็นว่า ข่าวที่สื่อฉบับนั้นเสนอเป็นการ “เสี้ยมเขาควายให้ชนกัน” จึงเป็นที่มาของบาลีวันละคำวันนี้
…………..
ดูก่อนภราดา!
: หาความรู้จากความเลว ดี
: ทำความเลว ไม่ดี
#บาลีวันละคำ (4,989)
8-2-69
…………………………….
…………………………….
