ภารตประเทศ (บาลีวันละคำ 4,990)

5 สิงหาคม 2026 suriyan bunthae

ภารตประเทศ

คือประเทศอินเดีย

อ่านว่า พา-ระ-ตะ-ปฺระ-เทด

ประกอบด้วยคำว่า ภารต + ประเทศ

(๑) “ภารต”

อ่านว่า พา-ระ-ตะ รากศัพท์มาจาก ภรต (นามของฤๅษีตนหนึ่ง) + ณ ปัจจัย, ทีฆะ อะ ที่ ภ-(รต) เป็น อา (ภรต > ภารต)

: ภรต + ณ = ภรตณ > ภรต > ภารต แปลตามศัพท์ว่า “แผ่นดินอันเคยเป็นที่อยู่ของฤๅษีภรตะ”

ขยายความแทรก :

“ฤๅษีภรตะ” คือใคร?

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำว่า “ภรต” ไว้ บอกไว้ว่า –

“ภรต, ภรต– : (คำนาม) ผู้เต้นรำ, ผู้แสดงละคร. (ส.).”

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน มีคำว่า “ภรต” บอกไว้ดังนี้ –

(สะกดตามต้นฉบับ)

“ภรต : (คำนาม) พระภรต, อนุชาของพระราม; โอรสของทุษยันต์ อันเกิดด้วยศกุนตลา; นามของมุนิรูปหนึ่ง; นามของประสิทธลิปิการผู้หนึ่ง; นรรตก, นักฟ้อน; วิเทศิน, ผู้ชาวดอย; ช่างถัก, ช่างทอ-ช่างสาน; วงศ์วานของภรต; Bharata, the younger brother of Rāma; the son of Dushyanta by Śakuntala; the name of a Muni; the name of a celebrated writer; an actor, a dancer; a barbarian, a mountaineer; a weaver; a descendant of Bharata.”

ศึกษาคัมภีร์บาลีจะพบว่า “ภรต” เป็นคำที่นิยมใช้เป็นชื่อผู้ชายชาวชมพูทวีปกันมาก

คำว่า “ภารต” จึงหมายถึงประเทศอินเดีย มาจากชื่อ “ภรต” นี่เอง

ขอยกคำจากพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 มาแถมให้ 2 คำดังนี้ –

(1) ภารต, ภารต– : (คำนาม) ชาวอินเดีย; คนแสดงละคร. (ส.).

(2) ภารตวิทยา : (คำนาม) วิชาที่เกี่ยวกับประเทศอินเดีย มีศาสนา ปรัชญา วัฒนธรรม ภูมิศาสตร์ ประวัติศาสตร์ ภาษา วรรณคดี เป็นต้น. (ส.).

(๒) “ประเทศ”

บาลีเป็น “ปเทส” อ่านว่า ปะ-เท-สะ รากศัพท์มาจาก ป (คำอุปสรรค = ทั่ว, ข้างหน้า, ก่อน, ออก) + ทิส (ธาตุ = แสดง, ชี้แจง) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, แผลง อิ ที่ ทิ-(สฺ) เป็น เอ (ทิสฺ > เทส)

: ป + ทิสฺ = ปทิสฺ + ณ = ปทิสณ > ปทิส > ปเทส แปลตามศัพท์ว่า “ส่วนเป็นเหตุปรากฏแห่งหมู่” หมายถึง เครื่องแสดง, ที่ตั้ง, ขอบเขต, แถบ; แดน, จุด, สถานที่ (indication, location, range, district; region, spot, place)

บาลี “ปเทส” สันสกฤตเป็น “ปฺรเทศ” ภาษาไทยใช้อิงสันสกฤตเป็น “ประเทศ”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ประเทศ : (คำนาม) บ้านเมือง, แว่นแคว้น, ถิ่นที่อยู่; คำเพิ่มข้างหลังของคำเดิม เมื่อเพิ่มแล้วความหมายคงเดิม เช่น อุรประเทศ หทัยประเทศ. (ส. ปฺรเทศ; ป. ปเทส).”

ภารต + ประเทศ = ภารตประเทศ แปลตรงตัวง่าย ๆ ว่า “ประเทศภารตะ” คือประเทศที่เราเรียกกันทุกวันนี้ว่า อินเดีย

ขยายความ :

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต เก็บคำว่า “อินเดีย” ไว้ด้วย บอกไว้ดังนี้ –

…………..

อินเดีย : ชื่อประเทศ ตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือของประเทศไทย ถัดจากประเทศพม่าออกไป มีเมืองหลวงชื่อนิวเดลี (New Delhi) อยู่ห่างจากกรุงเทพฯ ประมาณ ๓,๑๐๐ กิโลเมตร อินเดียมีเนื้อที่ทั้งหมด ๓,๒๘๗,๕๙๐ ตารางกิโลเมตร มีพลเมืองใน พ.ศ. ๒๕๒๔ ประมาณ ๖๓๘ ล้านคน (พ.ศ. ๒๕๔๙ ประมาณ ๑,๐๙๕ ล้านคน) ครั้งโบราณเรียก ชมพูทวีป เป็นประเทศที่เกิดพระพุทธศาสนา, พุทธคยา สถานที่ตรัสรู้ของพระพุทธเจ้า อยู่ห่างจากกรุงเทพฯ ประมาณ ๒,๐๐๐ กิโลเมตร; ดู ชมพูทวีป

…………..

ที่คำว่า “ชมพูทวีป” พจนานุกรมพุทธศาสน์ฯ บอกไว้ดังนี้ –

…………..

ชมพูทวีป : “ทวีปที่กำหนดหมายด้วยต้นหว้า (มีต้นหว้าเป็นเครื่องหมาย) หรือทวีปที่มีต้นหว้าใหญ่ (มหาชมพู) เป็นประธาน”, ตามคติโบราณว่า มีสัณฐานคือรูปร่างเหมือนเกวียน, เป็นชื่อครั้งโบราณอันใช้เรียกดินแดนที่กำหนดคร่าวๆ ว่า คือประเทศอินเดียในปัจจุบัน (แต่แท้จริงนั้นชมพูทวีปกว้างใหญ่กว่าอินเดียปัจจุบันมาก เพราะครอบคลุมถึงปากีสถานและอัฟกานิสถาน เป็นต้น ด้วย); ชมพูทวีปในสมัยพุทธกาล ประกอบด้วยมหาชนบท คือแว่นแคว้นใหญ่ หรือมหาอาณาจักร ๑๖ เรียงคร่าว ๆ จากตะวันออก (แถบบังกลาเทศ) ขึ้นไปทางตะวันตกเฉียงเหนือ (แถบเหนือของอัฟกานิสถาน) คือ อังคะ มคธ กาสี โกศล วัชชี มัลละ เจตี วังสะ กุรุ ปัญจาละ มัจฉะ สุรเสนะ อัสสกะ อวันตี คันธาระ และกัมโพชะ (กล่าวในพระไตรปิฎก เช่น องฺ.ติก.๒๐/๕๑๐/๒๗๓);

…………..

ผู้เขียนบาลีวันละคำอ่านหนังสือ “มหาตมา คานธี” ท่านอาจารย์เรืองอุไร กุศลาสัย แปลและเรียบเรียงจากฉบับภาษาอังกฤษชื่อ Gandhiji : The Story of His Life โดย Gertrude Murray พบข้อความในหน้าพิเศษต้นเล่มว่าดังนี้

…………..

น้ำพักน้ำแรงในการจัดทำหนังสือเล่มนี้

ผู้แปลและเรียบเรียงขออุทิศแด่

บัณฑิตรฆุนาถ ศรมา

(Pandit Raghunath Sharma)

ผู้ไม่เคยรู้สึกหน่ายเหนื่อยในการจรรโลงภารกิจ

เพื่อส่งเสริมความสัมพันธ์อันดีระหว่าง

ประเทศไทยกับภารตประเทศ

…………..

คำสุดท้ายว่า “ภารตประเทศ” เป็นที่มาของบาลีวันละคำวันนี้

…………..

ลิงก์หนังสือ “มหาตมา คานธี”