จารบุรุษ (บาลีวันละคำ 4,996)

จารบุรุษ

อาจเป็นผู้หญิงก็ได้

อ่านว่า จา-ระ-บุ-หฺรุด

ประกอบด้วยคำว่า จาร + บุรุษ 

(๑) “จาร”

บาลีอ่านว่า จา-ระ รากศัพท์มาจาก จรฺ (ธาตุ = เที่ยวไป) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ทีฆะ อะ ที่ จ-(รฺ) เป็น อา (จรฺ > จาร)

: จรฺ + ณ = จรณ > จร > จาร แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เที่ยวไปรู้เรื่องอาณาจักรศัตรูหรือเรื่องปรปักษ์” 

ศัพท์นี้ในบาลี เป็น “จร” (จะ-ระ) ก็มี

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “จร” เป็นอังกฤษว่า –

(1) the act of going about, walking; one who walks or lives (การเที่ยวไป, การเดินไป, ผู้เดินหรืออยู่)

(2) one who is sent on a message, a secret emissary, a spy (ผู้ถูกให้ไปส่งข่าว, จารบุรุษ, คนสอดแนม)

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 เก็บคำว่า “จาร” ไว้ 2 คำ บอกไว้ดังนี้ –

(1) จาร ๑ : (คำกริยา) ใช้เหล็กแหลมเขียนลงบนใบลานหรือศิลาเป็นต้นให้เป็นตัวหนังสือ เช่น จึงจารจารึกอันนี้ไว้อีกโสด. (ศิลาจารึกเขาสุมนกูฏ). (จารึกสมัยสุโขทัย). (คำนาม) เรียกเหล็กแหลมสำหรับเขียนลงบนใบลานหรือศิลาเป็นต้นว่า เหล็กจาร. (ข.).

(2) จาร– ๒ : (คำนาม) ผู้สอดแนม, ใช้ประกอบหน้าคำอื่นในคำว่า จารกรรม จารชน จารบุรุษ จารสตรี. (ป., ส.).

ในที่นี้ “จาร” ใช้ในความหมายตามข้อ (2)

(๒) “บุรุษ” 

บาลีเป็น “ปุริส” อ่านว่า ปุ-ริ-สะ รากศัพท์มาจาก –

(1) ปุรฺ (ธาตุ = เต็ม) + อิส ปัจจัย 

: ปุรฺ + อิส = ปุริส แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ยังดวงใจของบิดามารดาให้เต็ม”

(2) ปุ ( = นรก) + ริสฺ (ธาตุ = เบียดเบียน, กำจัด) + อ (อะ) ปัจจัย

: ปุ + ริสฺ = ปุริสฺ + อ = ปุริส แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เบียดเบียนนรก” คือทำให้นรกว่าง เพราะเกิดมาทำให้บิดามารดาไม่ต้องตกนรกขุมที่ชื่อ “ปุตตะ”

(3) ปุริ ( = เบื้องบน) + สี (ธาตุ = อยู่) + อ (อะ) ปัจจัย, ลบสระหน้า คือ อี ที่ สี (สี > ส)

: ปุริ + สี = ปุริสี + อ = ปุริสี > ปุริส แปลตามศัพท์ว่า “ผู้อยู่ในเบื้องสูง” หมายถึงเป็นหัวหน้า

(4) ปุร ( = เบื้องหน้า) + สี (ธาตุ = เป็นไป) + อ (อะ) ปัจจัย, ลง อิ อาคมระหว่างบทหน้ากับธาตุ (ปุร + อิ + สี), ลบสระหน้า คือ อี ที่ สี (สี > ส)

: ปุร + อิ + สี = ปุริสี + อ = ปุริสี > ปุริส แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เป็นไปในเบื้องหน้า” หมายถึงผู้นำหน้า

(5) ป ( = ปกติ) + อุร ( = อก) + สี (ธาตุ = นอน) + อ (อะ) ปัจจัย, ลง อิ อาคมระหว่างบทหน้ากับธาตุ (ป + อุร = ปุร + อิ + สี), ลบสระหน้า คือ อี ที่ สี (สี > ส)

: ป + อุร = ปุร + อิ + สี = ปุริสี + อ = ปุริสี > ปุริส แปลตามศัพท์ว่า “ผู้นอน บน อก โดยปกติ”

“ปุริส” ในบาลีใช้ในความหมาย 2 อย่าง คือ –

(1) ผู้ชาย (คือเพศที่ต่างจากผู้หญิง) (man [as representative of the male sex, contrasted to woman])

(2) มนุษย์, คน (คือสิ่งมีชีวิตที่ต่างจากสัตว์และอมนุษย์อื่น ๆ (a man, a human, a human being)

เป็นอันว่า “ปุริส” ในภาษาบาลีไม่ได้เล็งที่ “ผู้ชาย” เสมอไป ในที่หลายแห่งหมายถึง “คน” หรือมนุษย์ทั่วไป ไม่แยกว่าชายหรือหญิง เช่นเดียวกับคำว่า man ในภาษาอังกฤษ แปลว่า “ผู้ชาย” ก็ได้ แปลว่า “คน” หรือมนุษย์ทั่วไปก็ได้

บาลี “ปุริส” สันสกฤตเป็น “ปุรุษ” 

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน มีคำว่า “ปุรุษ” และ “ปุรูษ” บอกไว้ดังนี้ –

(สะกดตามต้นฉบับ)

“ปุรุษ, ปุรูษ : (คำนาม) ‘บุรุษ,’ นร (ทั่วไปหรือเอกชน), ชาย, มนุษยชาติ; อาตมัน; พระเจ้า, พระปรเมศวร; พระวิษณุ; พระพรหม; ชีวิต; อณู; ผู้ศึกษาสานขยตัตววิทยา; สหาย; พระเมรุบรรพต; a man (generally or individually), a male, mankind; the soul; God; the Supreme Being; Vishnu; Brahmâ; life; an atom; a follower of the Śânkhya philosophy; a friend; the mountain Meru.”

“ปุริส” ในภาษาไทยเขียนอิงสันสกฤตเป็น “บุรุษ” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 บอกไว้ว่า – 

“บุรุษ, บุรุษ– : (คำนาม) ผู้ชาย, เพศชาย, คู่กับ สตรี, ใช้ในลักษณะที่สุภาพ; (ไว) น. คำสรรพนามบอกผู้พูด เรียกว่า สรรพนามบุรุษที่ ๑, คำสรรพนามบอกผู้ที่พูดด้วย เรียกว่า สรรพนามบุรุษที่ ๒, คำสรรพนามบอกผู้ที่พูดถึง เรียกว่า สรรพนามบุรุษที่ ๓. (ส. ปุรุษ; ป. ปุริส).”

จาร + ปุริส = จารปุริส (จา-ระ-ปุ-ริ-สะ) แปลว่า “คนผู้เที่ยวไป” “คนผู้ถูกส่งให้เที่ยวไป” หมายถึง คนสอดแนม (one who is sent on a message, a secret emissary, a spy)

“จารปุริส” ใช้ในภาษาไทยเป็น “จารบุรุษ” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 ยังไม่ได้เก็บคำนี้ไว้

ขยายความ :

ดูที่คำว่า “จาร– ๒” พจนานุกรมฯ บอกว่า “ใช้ประกอบหน้าคำอื่นในคำว่า จารกรรม จารชน จารบุรุษ จารสตรี”

ที่น่าสนใจคือ พจนานุกรมฯ ยกตัวอย่างคำว่า จารบุรุษ จารสตรี เป็นการแยกเพศอย่างชัดเจน หมายความว่า คนที่ทำงานสอดแนม ผู้ชายเรียกว่า “จารบุรุษ” ผู้หญิงเรียกว่า “จารสตรี” 

คัมภีร์บาลีมีคำว่า “จารปุริส” หมายถึงคนทำงานสอดแนม โดยไม่ได้ระบุเพศ แต่ก็เป็นที่เข้าใจกันว่าเป็นผู้ชาย เพราะงานสอดแนมเป็นงานที่ต้องซุ่มซ่อนแฝงตัว มีอันตรายรอบด้าน ไม่เหมาะที่ผู้หญิงจะทำงานเช่นนี้ ดังนั้น คนทำงานสอดแนมจึงใช้คำเรียกรวมว่า “จารปุริส” โดยมิได้มีเจตนาจะแยกเพศว่าเป็นชายหรือหญิง ใครทำงานสอดแนม จะเป็นชายหรือหญิง ก็คงเรียกว่า “จารปุริส” คำเดียวกัน (ยังไม่พบคำที่ระบุว่าเป็นผู้หญิงสอดแนม เช่น “จาริตฺถี” หรือ “จารนารี”)

แต่ในภาษาไทย ถ้าใช้คำว่า “บุรุษ” จะต้องหมายถึงเฉพาะผู้ชาย หากจะหมายถึงผู้หญิง คำที่ตรงข้ามกับ “บุรุษ” คือ “สตรี” 

ใช้คำว่า “บุรุษ” แล้วอธิบายว่าหมายถึง “คน” เหมือนคำว่า man ในภาษาอังกฤษ แปลว่า “ผู้ชาย” ก็ได้ แปลว่า “คน” หรือมนุษย์ทั่วไปก็ได้ อย่างนี้ คนไทยเข้าใจไม่ได้

…………..

ดูก่อนภราดา!

: พูดภาษาอะไร

: ไม่สำคัญเท่ากับพูดอะไร

#บาลีวันละคำ (4,996)

15-2-69 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….