อัยยะ – อัยยา – อัยเย (บาลีวันละคำ 4,997)
อัยยะ – อัยยา – อัยเย
เรียนรู้ไว้ เผื่ออยากใช้จะได้ใช้เป็น
อ่านว่า ไอ-ยะ ไอ-ยา ไอ-เย
เขียนแบบบาลีเป็น อยฺย – อยฺยา – อยฺเย
ทั้ง 3 คำมาจากรูปคำเดิมเดียวกัน คือ “อยฺย” (มีจุดใต้ ยฺ ตัวหน้า) อ่านว่า ไอ-ยะ รากศัพท์มาจาก อยฺ (ธาตุ = ไป, ถึง; รู้) + ย ปัจจัย
: อยฺ + ย = อยฺย แปลตามศัพท์ว่า (1) “ผู้ควรเข้าไปหา” (2) “ผู้อันพวกสัตบุรุษเข้าไปหา” (3) “ผู้อันคนรู้จักทั่วไปว่าเป็นผู้ประเสริฐ”
ขยายความตามหลักตรรกะว่า เราต้องการสิ่งใด จึงเข้าไปหาสิ่งนั้น, สิ่งใดประเสริฐ เราจึงต้องการสิ่งนั้น
ดังนั้น ความหมายโดยนัยของ “อยฺย” ก็คือ “ศูนย์รวมแห่งผลประโยชน์” หรือ “ผลประโยชน์ของส่วนรวม” นั่นเอง
พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “อยฺย” ว่า –
(1) เป็นคำนาม: gentleman, sire, lord, master (สุภาพบุรุษ, เจ้าเหนือหัว, เจ้านาย, หัวหน้า)
(2) เป็นคุณศัพท์: worthy, gentlemanly, honourable (ทรงคุณค่า, เป็นสุภาพบุรุษ, ทรงเกียรติ)
หนังสือ ศัพท์วิเคราะห์ ของ พระมหาโพธิวงศาจารย์ (ทองดี สุรเตโช ป.ธ.๙, ราชบัณฑิต) แปล “อยฺย” ว่า พระคุณเจ้า, พระผู้เป็นเจ้า, ผู้เป็นใหญ่, ผู้ปกครอง, เจ้านาย, ผู้สูงศักดิ์
ขยายความ :
(1) “อยฺย”
– เป็นคำที่คฤหัสถ์เรียกบรรพชิตด้วยความเคารพ ตรงกับคำไทยว่า “พระคุณเจ้า”
– เป็นคำที่ผู้ใต้บังคับบัญชาเรียกผู้บังคับบัญชา ตรงกับคำไทยว่า “นายท่าน” หรือ “เจ้านาย”
(2) “อยฺยา”
เปลี่ยนรูปมาจาก “อยฺย” เป็นอิตถีลิงค์ในกรณีใช้เรียกสตรี (“อยฺย” ตามข้อ (1) เป็นปุงลิงค์ แจกด้วยวิภัตตินามที่หนึ่ง (ปฐมาวิภัตติ) เอกวจนะ เป็น “อยฺโย” พหุวจนะ เป็น “อยฺยา” จะเห็นว่าเป็น “อยฺยา” เหมือนกัน แต่คนละสถานะ “อยฺย” ปุงลิงค์ เป็น “อยฺยา” พหุวจนะ แต่ในข้อนี้เป็น “อยฺยา” อิตถีลิงค์)
(3) “อยฺเย”
คำนี้คือ “อยฺยา” อิตถีลิงค์ แจกด้วยวิภัตตินามที่หนึ่งใช้เป็นอาลปนะ คือคำร้องเรียกหรือคำทัก (วิภัตตินามที่หนึ่งใช้ใน 2 สถานะ คือเป็นประธานในประโยค และเป็นอาลปนะ)
“อยฺยา” แจกด้วยวิภัตตินามที่หนึ่งอาลปนะ เปลี่ยนรูปเป็น “อยฺเย” นักเรียนบาลีแปลกันว่า “ข้าแต่แม่เจ้า” ตรงกับที่คำไทยใช้ว่า “คุณแม่”
“อยฺเย” เป็นคำร้องเรียกหรือคำทักที่คฤหัสถ์ใช้แก่บรรพชิตหญิง-เช่นภิกษุณี และภิกษุณีใช้เรียกกันและกัน
…………..
ดูก่อนภราดา!
: อันอ้อยตาลหวานลิ้นแล้วสิ้นซาก
: แต่ลมปากหวานหูไม่รู้หาย
อยู่ในเรื่องอะไรใครบรรยาย
เคยเยี่ยมกรายไปถึงต้นฉบับ
หรือได้แต่คอยจับเอาที่เขายกมา?
#บาลีวันละคำ (4,997)
16-2-69
…………………………….
…………………………….
