เหฏฐิมทิศ (บาลีวันละคำ 4,998)

8 สิงหาคม 2026 suriyan bunthae

เหฏฐิมทิศ

คนที่เป็นตีนเป็นมือ

นั่นแหละคือคนสำคัญ

อ่านว่า เหด-ถิ-มะ-ทิด

ประกอบด้วยคำว่า เหฏฐิม + ทิศ

(๑) “เหฏฐิม”

เขียนแบบบาลีเป็น “เหฏฺฐิม” (มีจุดใต้ ฏฺ ปฏัก) อ่านว่า เหด-ถิ-มะ รากศัพท์มาจาก เหฏฺฐา (ภายใต้) + อิม (อิ-มะ) ปัจจัย, ลบ อา ที่ เหฏฺฐา (เหฏฺฐา > เหฏฺฐ)

: เหฏฺฐา > เหฏฺฐ + อิม = เหฏฺฐิม แปลตามศัพท์ว่า “-ที่มีในภายใต้” หมายถึง ต่ำกว่า, ต่ำสุด (lower, lowest)

“เหฏฺฐิม” ในบาลีใช้ในความหมายว่า อยู่ต่ำลงไป หรือมีสถานะที่ต่ำกว่า

(๒) “ทิศ”

บาลีเป็น “ทิสา” รากศัพท์มาจาก ทิสฺ (ธาตุ = เห็น) + อ (อะ) ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

: ทิสฺ + อ = ทิส + อา = ทิสา แปลตามศัพท์ว่า “ส่วนที่ปรากฏโดยการโคจรของดวงจันทร์เป็นต้นว่าทางนี้อยู่ข้างหน้า ทางนี้อยู่ข้างหลัง”

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “ทิสา” ว่า point of the compass, region, quarter, direction, bearings (ทิศ, ภาค, ที่ตั้ง, ทิศทาง)

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน มีคำว่า “ทิศ, ทิศา, ทิศี” บอกไว้ดังนี้ –

“ทิศ, ทิศา, ทิศี : (คำนาม) ทิศ, ภาค, ประเทศ, ทิคันดร; a quarter, a part, a region, space.”

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำนี้ไว้เป็น “ทิศ” และ “ทิศา” บอกไว้ว่า –

“ทิศ, ทิศา : (คำนาม) ด้าน, ข้าง, ทาง, เบื้อง, (หมายเอา เหนือ ใต้ ตะวันออก ตะวันตก เป็นต้น). (ส. ทิศฺ, ทิศา; ป. ทิส, ทิสา).”

เหฏฺฐิมา + ทิสา = เหฏฺฐิมทิสา แปลตามศัพท์ว่า “ทิศอันมีในเบื้องต่ำ” หมายถึง ทิศข้างล่าง (ตรงกันข้ามกับข้างบน)

“เหฏฺฐิมทิสา” ใช้ในภาษาไทยเป็น “เหฏฐิมทิศ”

คำว่า “เหฏฺฐิมทิศ” ยังไม่ได้เก็บไว้ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554

ขยายความ :

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำว่า “ทิศ ๖” ไว้ บอกไว้ดังนี้ –

…………..

ทิศ ๖ : (คำนาม) ทิศที่เกี่ยวกับความสัมพันธ์ของบุคคล มี ทิศเบื้องหน้าหรือบูรพทิศ ได้แก่ บิดามารดากับบุตร ทิศเบื้องขวาหรือทักษิณทิศ ได้แก่ ครูอาจารย์กับศิษย์ ทิศเบื้องหลังหรือปัจฉิมทิศ ได้แก่ สามีกับภรรยา ทิศเบื้องซ้ายหรืออุตรทิศ ได้แก่ มิตร ทิศเบื้องบนหรือปุริมทิศ ได้แก่ สมณพราหมณ์กับศาสนิกชน และทิศเบื้องล่างหรือเหฏฐิมทิศ ได้แก่ นายกับบ่าวหรือผู้บังคับบัญชากับผู้ใต้บังคับบัญชา.

…………..

ชื่อทิศในพระไตรปิฎก ชื่อในภาษาไทยและความหมายตามพจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต เป็นดังนี้ –

…………..

(1) ปุรตฺถิมา ทิสา มาตาปิตโร = ปุรัตถิมทิศ ทิศเบื้องหน้า คือทิศตะวันออก ได้แก่มารดาบิดา

(2) ทกฺขิณา ทิสา อาจริยา = ทักษิณทิศ ทิศเบื้องขวา คือทิศใต้ ได้แก่ครูอาจารย์

(3) ปจฺฉิมา ทิสา ปุตฺตทารา = ปัจฉิมทิศ ทิศเบื้องหลัง คือทิศตะวันตก ได้แก่บุตรภรรยา

(4) อุตฺตรา ทิสา มิตฺตามจฺจา = อุตตรทิศ ทิศเบื้องซ้าย คือทิศเหนือ ได้แก่มิตรสหาย

(5) เหฏฺฐิมา ทิสา ทาสกมฺมกรา = เหฏฐิมทิศ ทิศเบื้องล่าง ได้แก่คนรับใช้และคนงาน

(6) อุปริมา ทิสา สมณพฺราหฺมณา = อุปริมทิศ ทิศเบื้องบน ได้แก่สมณพราหมณ์ คือพระสงฆ์

ที่มาในพระไตรปิฎก: สิงคาลกสูตร ทีฆนิกาย ปาฏิกวรรค พระไตรปิฎกเล่ม 11 ข้อ 198

…………..

นายกับบ่าวหรือผู้บังคับบัญชากับผู้ใต้บังคับบัญชาควรปฏิบัติต่อกันอย่างไร?

หลักธรรมว่าด้วย “ทิศ 6” แสดงข้อปฏิบัติระหว่างนายหรือหัวหน้ากับคนรับใช้และคนงานไว้ด้วย ขอยกข้อความตอนหนึ่งจากพจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต ข้อ [265] ทิศ 6 (บุคคลประเภทต่าง ๆ ที่เราต้องเกี่ยวข้องสัมพันธ์ทางสังคมดุจทิศที่อยู่รอบตัว — Disā: directions; quarters) เฉพาะหัวข้อ “เหฏฐิมทิศ” มาเสนอไว้ในที่นี้ ดังนี้ –

…………..

[265] ทิศ 6 (บุคคลประเภทต่างๆ ที่เราต้องเกี่ยวข้องสัมพันธ์ทางสังคมดุจทิศที่อยู่รอบตัว — Disā: directions; quarters)

5. เหฏฐิมทิศ (ทิศเบื้องล่าง ได้แก่ คนรับใช้และคนงาน เพราะเป็นผู้ช่วยทำการงานต่าง ๆ เป็นฐานกำลังให้ — Heṭṭhima-disā: servants and workmen as the nadir)

ก. นายพึงบำรุงคนรับใช้และคนงาน ผู้เป็นทิศเบื้องล่าง ดังนี้

1) จัดการงานให้ทำตามความเหมาะสมกับกำลังความสามารถ

2) ให้ค่าจ้างรางวัลสมควรแก่งานและความเป็นอยู่

3) จัดสวัสดิการดี มีช่วยรักษาพยาบาลในยามเจ็บไข้ เป็นต้น

4) ได้ของแปลก ๆ พิเศษมา ก็แบ่งปันให้

5) ให้มีวันหยุดและพักผ่อนหย่อนใจตามโอกาสอันควร

In five ways a master should serve his servants and workmen as the lower quarter:

a) by assigning them work according to their strength.

b) by giving them due food and wages.

c) by caring for them in sickness.

d) by sharing with them unusual luxuries.

e) by giving them holidays and leave at suitable time.