สัลเลข – เนกขัม (บาลีวันละคำ 4,999)

สัลเลข – เนกขัม

งานที่ต้องทำของผู้ออกบวช

“สัลเลข” อ่านว่า สัน-เลก

“เนกขัม” อ่านว่า เนก-ขำ

(๑) “สัลเลข”

เขียนแบบบาลีเป็น “สลฺเลข” อ่านว่า สัน-เล-ขะ รากศัพท์มาจาก สํ (แทนศัพท์ว่า “สมฺมา” = ด้วยดี, อย่างดี, โดยชอบ) + ลิขฺ (ธาตุ = ขูด, ขัด) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, แปลงนิคหิตที่ สํ เป็น ลฺ (สํ > สลฺ), แผลง อิ ที่ ลิ-(ขฺ) เป็น เอ (ลิขฺ > เลข)

: สํ + ลิขฺ + สํลิขฺ + ณ = สํลิขณ > สํลิข > สลฺลิข > สลฺเลข (ปุงลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “ธรรมที่ขูดกิเลสด้วยดี” 

หนังสือ ศัพท์วิเคราะห์ ของ พระมหาโพธิวงศาจารย์ (ทองดี สุรเตโช ป.ธ.๙, ราชบัณฑิต) แปล “สลฺเลข” ว่า สัลเลขธรรม, ความขัดเกลา, การขัดเกลากิเลส 

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “สลฺเลข” ว่า austere penance, the higher life (การขัดเกลากิเลส, การดำรงชีพที่สูง)

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 บอกไว้ว่า – 

“สัลเลข– : (คำนาม) การขัดเกลากิเลส. (ป.; ส. สํเลข).”

(๒) “เนกขัม” 

เขียนแบบบาลีเป็น “เนกฺขมฺม” อ่านว่า เนก-ขำ-มะ รากศัพท์มาจาก นิ (คำอุปสรรค = ออก) + กมฺ (ธาตุ = ก้าวไป) + ณฺย ปัจจัย, ซ้อน กฺ ระหว่างอุปสรรคกับธาตุ (นิ + กฺ + กมฺ), แปลง ก ต้นธาตุเป็น ข, แผลง อิ ที่ นิ เป็น เอ (นิ > เน), ลบ ณฺ ที่ ณฺ-(ย) ปัจจัย (ณฺย > ย),แปลง มฺ ที่สุดธาตุกับ ย เป็น มฺม

: นิ + กฺ + กมฺ = นิกฺกมฺ + ณฺย = นิกฺกมณฺย > นิกฺขมณฺย > เนกฺขมณฺย > เนกฺขมฺย > เนกฺขมฺม (นปุงสกลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “การก้าวออกไปเพื่อคุณอันวิเศษ” 

“เนกฺขมฺม” หมายถึง การละโลกและไปสู่ชีวิตอันบริสุทธิ์, การออกบวช, การปลดเปลื้องจากโลกิยวิสัย, ความปลอดจากราคะ ความกระหาย และตัณหา, ความไม่มีกามกิเลส, การสลัดจากตนของตน, นิพพาน (giving up the world & leading a holy life, renunciation of, or emancipation from worldliness, freedom from lust, craving & desires, dispassionateness, self-abnegation, Nibbāna)

“เนกฺขมฺม” ในภาษาไทยใช้เป็น “เนกขัม” (เนก-ขำ) และ “เนกขัมมะ” (เนก-ขำ-มะ)

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“เนกขัม, เนกขัมมะ : (คำแบบ) (คำนาม) การออก, การออกจากกาม, การออกบวช. (ป. เนกฺขมฺม).”

หมายเหตุ: “คำแบบ” หมายถึง คำที่ใช้เฉพาะในหนังสือ ไม่ใช่คำพูดทั่วไป

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต ที่คำว่า “เนกขัมมะ” บอกไว้ว่า –

…………..

เนกขัมมะ : การออกจากกาม, การออกบวช, ความปลอดโปร่งจากสิ่งล้อเร้าเย้ายวน (ข้อ 3 ในบารมี 10).

…………..

และที่คำว่า “บารมี” จำกัดความ “เนกขัมมะ” ไว้ว่า “ความปลีกออกจากกามได้ ไม่เห็นแก่การเสพบำเรอ, การออกบวช”

พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต ข้อ [325] บารมี 10 หรือ ทศบารมี (ปฏิปทาอันยวดยิ่ง, คุณธรรมที่ประพฤติปฏิบัติอย่างยิ่งยวด คือ ความดีที่บำเพ็ญอย่างพิเศษ เพื่อบรรลุซึ่งจุดหมายอันสูง เช่น ความเป็นพระพุทธเจ้าและความเป็นมหาสาวก เป็นต้น) บารมีข้อ 3 “เนกขัมมะ” ขยายความไว้ว่า – 

…………..

เนกขัมมะ : การออกบวช, ความปลีกตัวปลีกใจจากกาม — Nekkhamma: renunciation.

…………..

ขยายความ :

“สัลเลข – เนกขัม” เป็นคำที่ผู้เขียนบาลีวันละคำจับมาเข้าคู่กันเพราะนึกถึงคำกลอนเก่าวรรคหนึ่งลงท้ายว่า “… สัลเลขคือเนกขัม” สันนิฐานไว้ก่อนว่าเป็นกลอนของสุนทรภู่ คำกลอนที่ยกมานี้ขาดไป 3 พยางค์ข้างต้น นึกไม่ออก ลอง “โมเม” เอาเองว่า “ออกสู่ทางสัลเลขคือเนกขัม” แต่คงไม่ใช่คำนี้ ญาติมิตรท่านใดอ่านกลอนเก่า ๆ มาก เคยผ่านหูผ่านตา ถ้านึกออกช่วยบอกด้วย จะเป็นพระคุณอย่างยิ่ง

“สัลเลข – เนกขัม” เป็นงานของผู้ออกบวช ผู้เขียนบาลีวันละคำไม่แน่ใจว่าผู้ออกบวชทุกวันนี้ยังทำงานนี้กันอยู่หรือเปล่า หรือว่าลืมไปแล้วว่าเป้าหมายของการออกบวชในพระพุทธศาสนาคืออะไร แล้วเลยหันไปทำงานอื่นกันเพลินไป

ขอถวายกำลังใจมายังผู้ออกบวชทุกท่าน ให้มีฉันทะอุตสาหะใน “สัลเลข – เนกขัม” อย่างมั่นคงทั่วกันเทอญ

…………..

ดูก่อนภราดา!

: ไปยังไม่ถึงเป้าหมายก็ไม่มีใครว่า

: ขอแต่เพียงให้มุ่งหน้าอย่าถอยหลัง

#บาลีวันละคำ (4,999)

18-2-69 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….