อุปริมทิศ (บาลีวันละคำ 5,005)
อุปริมทิศ
ให้เขายกมืออัญชลิตอย่างเต็มใจ
อ่านว่า อุ-ปะ-ริ-มะ-ทิด
ประกอบด้วยคำว่า อุปริม + ทิศ
(๑) “อุปริม”
อ่านว่า อุ-ปะ-ริ-มะ รากศัพท์มาจาก อุปริ (เบื้องบน) + อิม (อิ-มะ) ปัจจัย, “ลบสระหน้า” คือ อิ ที่ (อุป)-ริ (อุปริ > อุปร)
: อุปริ > อุปร + อิม = อุปริม แปลตามศัพท์ว่า “-ที่มีในเบื้องบน”
“อุปริม” ในบาลีใช้ในความหมายว่า บนสุด, ข้างบน, เหนือศีรษะ (uppermost, above, overhead)
(๒) “ทิศ”
บาลีเป็น “ทิสา” รากศัพท์มาจาก ทิสฺ (ธาตุ = เห็น) + อ (อะ) ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์
: ทิสฺ + อ = ทิส + อา = ทิสา แปลตามศัพท์ว่า “ส่วนที่ปรากฏโดยการโคจรของดวงจันทร์เป็นต้นว่าทางนี้อยู่ข้างหน้า ทางนี้อยู่ข้างหลัง”
พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “ทิสา” ว่า point of the compass, region, quarter, direction, bearings (ทิศ, ภาค, ที่ตั้ง, ทิศทาง)
สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน มีคำว่า “ทิศ, ทิศา, ทิศี” บอกไว้ดังนี้ –
“ทิศ, ทิศา, ทิศี : (คำนาม) ทิศ, ภาค, ประเทศ, ทิคันดร; a quarter, a part, a region, space.”
ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำนี้ไว้เป็น “ทิศ” และ “ทิศา” บอกไว้ว่า –
“ทิศ, ทิศา : (คำนาม) ด้าน, ข้าง, ทาง, เบื้อง, (หมายเอา เหนือ ใต้ ตะวันออก ตะวันตก เป็นต้น). (ส. ทิศฺ, ทิศา; ป. ทิส, ทิสา).”
อุปริม + ทิสา = อุปริมทิสา แปลตามศัพท์ว่า “ทิศอันมีในเบื้องบน”
“อุปริมทิสา” ใช้ในภาษาไทยเป็น “อุปริมทิศ”
ขยายความ :
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำว่า “ทิศ ๖” ไว้ บอกไว้ดังนี้ –
“ทิศ ๖ : (คำนาม) ทิศที่เกี่ยวกับความสัมพันธ์ของบุคคล มี ทิศเบื้องหน้าหรือบูรพทิศ ได้แก่ บิดามารดากับบุตร ทิศเบื้องขวาหรือทักษิณทิศ ได้แก่ ครูอาจารย์กับศิษย์ ทิศเบื้องหลังหรือปัจฉิมทิศ ได้แก่ สามีกับภรรยา ทิศเบื้องซ้ายหรืออุตรทิศ ได้แก่ มิตร ทิศเบื้องบนหรือปุริมทิศ ได้แก่ สมณพราหมณ์กับศาสนิกชน และทิศเบื้องล่างหรือเหฏฐิมทิศ ได้แก่ นายกับบ่าวหรือผู้บังคับบัญชากับผู้ใต้บังคับบัญชา.”
ชื่อทิศในพระไตรปิฎก ชื่อในภาษาไทยและความหมายตามพจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต เป็นดังนี้ –
…………..
(1) ปุรตฺถิมา ทิสา มาตาปิตโร = ปุรัตถิมทิศ ทิศเบื้องหน้า คือทิศตะวันออก ได้แก่มารดาบิดา
(2) ทกฺขิณา ทิสา อาจริยา = ทักษิณทิศ ทิศเบื้องขวา คือทิศใต้ ได้แก่ครูอาจารย์
(3) ปจฺฉิมา ทิสา ปุตฺตทารา = ปัจฉิมทิศ ทิศเบื้องหลัง คือทิศตะวันตก ได้แก่บุตรภรรยา
(4) อุตฺตรา ทิสา มิตฺตามจฺจา = อุตตรทิศ ทิศเบื้องซ้าย คือทิศเหนือ ได้แก่มิตรสหาย
(5) เหฏฺฐิมา ทิสา ทาสกมฺมกรา = เหฏฐิมทิศ ทิศเบื้องล่าง ได้แก่คนรับใช้และคนงาน
(6) อุปริมา ทิสา สมณพฺราหฺมณา = อุปริมทิศ ทิศเบื้องบน ได้แก่สมณพราหมณ์ คือพระสงฆ์
ที่มาในพระไตรปิฎก: สิงคาลกสูตร ทีฆนิกาย ปาฏิกวรรค พระไตรปิฎกเล่ม 11 ข้อ 198
…………..
บรรพชิตกับคฤหัสถ์ควรปฏิบัติต่อกันอย่างไร?
หลักธรรมว่าด้วย “ทิศ 6” แสดงข้อปฏิบัติระหว่างบรรพชิตกับคฤหัสถ์ไว้ด้วย ขอยกข้อความตอนหนึ่งจากพจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต ข้อ [265] ทิศ 6 (บุคคลประเภทต่าง ๆ ที่เราต้องเกี่ยวข้องสัมพันธ์ทางสังคมดุจทิศที่อยู่รอบตัว — Disā: directions; quarters) เฉพาะหัวข้อ “อุปริมทิศ” มาเสนอไว้ในที่นี้ ดังนี้ –
…………..
6. อุปริมทิศ (ทิศเบื้องบน ได้แก่ สมณพราหมณ์ คือพระสงฆ์ เพราะเป็นผู้สูงด้วยคุณธรรมและเป็นผู้นำทางจิตใจ — Uparima-disā: monks as the zenith)
ก. คฤหัสถ์ย่อมบำรุงพระสงฆ์ ผู้เป็นทิศเบื้องบน ดังนี้
1) จะทำสิ่งใด ก็ทำด้วยเมตตา
2) จะพูดสิ่งใด ก็พูดด้วยเมตตา
3) จะคิดสิ่งใด ก็คิดด้วยเมตตา
4) ต้อนรับด้วยความเต็มใจ
5) อุปถัมภ์ด้วยปัจจัย 4
In five ways a clansman should serve monks and Brahmins as the upper quarter:
a) by kindly acts.
b) by kindly words.
c) by kindly thoughts.
d) by keeping open house to them.
e) by supplying them with their material needs.
ข. พระสงฆ์ย่อมอนุเคราะห์คฤหัสถ์ ดังนี้
1) ห้ามปรามจากความชั่ว
2) ให้ตั้งอยู่ในความดี
3) อนุเคราะห์ด้วยความปรารถนาดี
4) ให้ได้ฟังสิ่งที่ยังไม่เคยฟัง
5) ทำสิ่งที่เคยฟังแล้วให้แจ่มแจ้ง
6) บอกทางสวรรค์ คือทางชีวิตที่มีความสุขความเจริญให้
In six ways the monks, thus served as the upper quarter, show their love for him:
a) They keep him back from evil.
b) They encourage him to do good.
c) They feel for him with kindly thoughts.
d) They teach him what he has not heard before.
e) They correct and clarify what he has learnt.
f) They show him the way to heaven.
…………..
ดูก่อนภราดา!
: อยู่ข้างล่างทำตัวเป็นที่รักของปวงชน
: ดีกว่าอยู่ข้างบนทำตัวเป็นที่ชังของปวงประชา
#บาลีวันละคำ (5,005)
24-2-69
…………………………….
…………………………….
