อาโยค (บาลีวันละคำ 5,012)

อาโยค

หยิบฉวยจากโอวาทปาติโมกข์มาฝาก

ภาษาไทยอ่านว่า อา-โยก

ภาษาบาลีอ่านว่า อา-โย-คะ

“อาโยค” รากศัพท์มาจาก อา + โยค 

(ก) “อา” เป็นคำจำพวกที่เรียก “อุปสรรค” คือใช้นำหน้าคำ นักเรียนบาลีท่องจำคำแปลว่า “อา = ทั่ว, ยิ่ง, กลับความ” 

– อา = “ทั่ว” เช่น “อาภา” = สว่างทั่ว, สว่างไสวรอบทิศ

– อา = “ยิ่ง” เช่น “อาตาป” = ความร้อนอย่างยิ่ง

– อา = “กลับความ” หมายถึง คำเดิมมีความหมายอย่างหนึ่ง แต่เมื่อมี “อา” ไปนำหน้า ความหมายกลับเป็นตรงกันข้าม เช่น – 

“คม” = ไป : “อาคม” = มา 

“ทาน” = ให้ : “อาทาน” = เอา, ฉวยเอา

พึงทราบว่า คำอุปสรรค “อา” นี้ เมื่อไปนำหน้าคำนามคำกริยาใด ๆ ย่อมทำให้คำนั้น ๆ มีความหมายยักเยื้องไปต่าง ๆ เป็นอเนกนัยแล

(ข) “โยค” บาลีอ่านว่า โย-คะ รากศัพท์มาจาก ยุชฺ (ธาตุ = ประกอบ) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, แผลง อุ ที่ ยุ-(ชฺ) เป็น โอ (ยุชฺ > โยช), แปลง ช เป็น ค 

: ยุชฺ + ณ = ยุชณ > ยุช > โยช > โยค แปลตามศัพท์ว่า (1) “คุณอันบุคคลพึงประกอบ” = ความเพียร (2) “กิเลสที่ประกอบสัตว์ไว้ในทุกข์” = กิเลส

“โยค” (ปุงลิงค์)  ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ –

(1) แอก, การเทียม (yoke, yoking)

(2) ความเกี่ยวพัน, การใช้; ความสัมพันธ์, การสมาคมกัน; การบรรจบกัน (connection with, application to; relation, association; conjunction)

(3) ห่วง, ความสัมพันธ์; การผูกพัน, หรือสิ่งที่ผูกพันต่อการเกิดใหม่ (bond, tie; attachment, or what yokes to rebirth)

(4) ความตั้งใจ, ความพยายาม, การประกอบ, ความอุตสาหะ (application, endeavour, undertaking, effort)

(5) ความไตร่ตรอง, การสำรวจใจ, การเอาใจจดจ่อ (pondering over, concentration, devotion)

(6) อำนาจ, อิทธิพล, อุบาย, แผนการ (power, influence, device, scheme)

(7) หนทาง, เครื่องมือ, เครื่องเยียวยา (means, instrument, remedy)

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“โยค-, โยคะ : (คำนาม) การประกอบ, การใช้, การร่วม; กิเลส; ความเพียร; วิธีบําเพ็ญสมาธิตามลัทธิของอาจารย์ปตัญชลี; (โหร) การที่ดาวนพเคราะห์ตั้งแต่ ๒ ดวงขึ้นไปมารวมกันในราศีเดียว. (ป., ส.).”

อา + โยค = อาโยค แปลตามศัพท์ว่า “คุณอันบุคคลพึงประกอบไว้ให้ทั่วถึง” 

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “อาโยค” ดังนี้ –

(1) binding, bandage (การผูก, การพัน [แผล]) 

(2) yoke (การเทียม) 

(3) ornament, decoration (การประดับประดา, การตกแต่ง)

(4) occupation, devotion to, pursuit, exertion (การประกอบกิจ, การเอาใจจดจ่อ, การติดตาม, ความพยายาม) 

(5) [t. t.] obligation, guarantee ([ศัพท์เฉพาะ] พันธกรณี, การรับรอง) 

“อาโยค” ในโอวาทปาติโมกข์ใช้ในความหมายตามข้อ (4)

ขยายความ : 

ในหลักธรรมที่เรียกว่า “โอวาทปาติโมกข์” ซึ่งมีทั้งหมด 13 ข้อ ข้อที่ 13 ว่า “อธิจิตฺเต  อาโยโค” (คำในต้นฉบับว่า อธิจิตฺเต  จ  อาโยโค = อะธิจิตเต  จะ  อาโยโค) แปลว่า การประกอบความเพียรในอธิจิต

“อาโยโค” ในโอวาทปาติโมกข์ แปลงเป็น “อาโยค” ในบาลีวันละคำวันนี้

“อาโยค” ยังไม่ได้เก็บไว้ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 แต่เอามาใช้ในภาษาไทยก็ไม่ผิดกติกา ใช้เป็นชื่อคนก็มีความหมายดี 

ขอฝากคำนี้ไว้ในวงวรรณอีกคำหนึ่ง

แถม :

“โอวาทปาติโมกข์” 13 ข้อมีดังนี้ –

…………..

(1) ขนฺตี  ปรมํ  ตโป  ตีติกฺขา

ขันติ คือความอดกลั้น เป็นตบะอย่างยิ่ง

(2) นิพฺพานํ  ปรมํ  วทนฺติ  พุทฺธา

พระพุทธเจ้าทั้งหลายกล่าวว่านิพพาน เป็นบรมธรรม

(3) น  หิ  ปพฺพชิโต  ปรูปฆาตี

ผู้ทำร้ายคนอื่นไม่ชื่อว่าเป็นบรรพชิต

(4) สมโณ  โหติ  ปรํ  วิเหฐยนฺโต

ผู้เบียดเบียนคนอื่นไม่ชื่อว่าเป็นสมณะ

(5) สพฺพปาปสฺส  อกรณํ 

การไม่ทำความชั่วทั้งปวง

(6) กุสลสฺสูปสมฺปทา

การบำเพ็ญกุศลให้ถึงพร้อม

(7) สจิตฺตปริโยทปนํ

การทำจิตของตนให้ผ่องใส

(8 ) อนูปวาโท 

การไม่กล่าวร้าย

(9) อนูปฆาโต 

การไม่ทำร้าย

(10) ปาติโมกฺเข  สํวโร

ความสำรวมในปาติโมกข์

(11) มตฺตญฺญุตา  ภตฺตสฺมึ 

ความเป็นผู้รู้จักประมาณในอาหาร

(12) ปนฺตญฺจ  สยนาสนํ

ที่นั่งที่นอนอันสงัด

(13) อธิจิตฺเต  อาโยโค 

ความเพียรในอธิจิต

ที่มา: 

– มหาปทานสูตร ทีฆนิกาย มหาวรรค พระไตรปิฎกเล่ม 10 ข้อ 54 (ขนฺตี ปรมํ ขึ้นก่อน)

– พุทธวรรค ธรรมบท พระไตรปิฎกเล่ม 25 ข้อ 24 (สพฺพปาปสฺส ขึ้นก่อน)

…………..

ดูก่อนภราดา!

: ขี้เกียจทำดี

: ดีกว่าขยันทำชั่ว

#บาลีวันละคำ (5,012) 

3-3-69 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….