ปาฏิกังขา (บาลีวันละคำ 5,019)

ปาฏิกังขา

ไม่ใช่กังขา

อ่านว่า ปา-ติ-กัง-ขา

“ปาฏิกังขา” เขียนแบบบาลีเป็น “ปาฏิกงฺขา” รูปคำเดิมเป็น “ปาฏิกงฺข” อ่านว่า ปา-ติ-กัง-ขะ รากศัพท์มาจาก ปฏิ (คำอุปสรรค = เฉพาะ, ตอบ, ทวน, กลับ) + กงฺขฺ (ธาตุ = ปรารถนา, หวัง) + ณฺย ปัจจัย, ทีฆะ อะ ที่ ป-(ฏิ) “ด้วยอำนาจปัจจัยเนื่องด้วย ณ” (ปฏิ > ปาฏิ), ลบ ณฺย

: ปฏิ + กงฺขฺ = ปฏิกงฺขฺ + ณฺย = ปฏิกงฺขณฺย > ปาฏิกงฺขณฺย > ปาฏิกงฺข แปลตามศัพท์ว่า “อันพึงปรารถนาเฉพาะ” หมายถึง อันพึงปรารถนา หรือพึงหวัง (to be desired or expected)

“ปาฏิกงฺข” ใช้เป็นคุณศัพท์ เปลี่ยนรูปตามคำนามที่ตนขยาย เช่น –

…………..

ยาวกีวญฺจ  อานนฺท  วชฺชี  อภิณฺหสนฺนิปาตา  สนฺนิปาตพหุลา  ภวิสฺสนฺติ  วุฑฺฒิเยว  อานนฺท  วชฺชีนํ  ปาฏิกงฺขา  โน  ปริหานิ  ฯ

ดูก่อนอานนท์ ก็เจ้าวัชชีทั้งหลายยังจักประชุมกันเนือง ๆ ยังจักประชุมกันอยู่มาก ตลอดกาลเพียงไร ดูก่อนอานนท์ เจ้าวัชชีทั้งหลายพึงหวังความเจริญอย่างเดียว หาความเสื่อมมิได้

ที่มา: มหาปรินิพพานสูตร ทีฆนิกาย มหาวรรค พระไตรปิฎกเล่ม 10 ข้อ 68

…………..

ในที่นี้ “ปาฏิกงฺข” ขยายคำว่า “วุฑฺฒิ” (ความเจริญ) ซึ่งเป็นอิตถีลิงค์ จึงเปลี่ยนรูปเป็น “ปาฏิกงฺขา”

“ปาฏิกงฺขา” ใช้ในภาษาไทยเป็น “ปาฏิกังขา”

คำว่า “ปาฏิกังขา” ยังไม่ได้เก็บไว้ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554

แถม :

คำว่า “-กังขา” ซึ่งต่อท้าย “ปาฏิกังขา” รูปคำเหมือนกับ “กังขา” ที่เราคุ้นกัน แต่ความหมายเป็นคนละอย่างกัน

“กงฺขา” ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ : 

(1) ความสงสัย, ความไม่แน่ใจ (doubt, uncertainty)

(2) มีความสงสัย, มีความข้องใจ (doubting, doubtful)

(3) ความคาดหวัง (expectation)

ในทางรูปศัพท์ “กงฺขา” บาลีตรงกับ “กางฺกฺษา” ในสันสกฤต

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

“กางฺกฺษา : (คำนาม) ความปรารถนา, ความลำเอียง, ความใคร่; wish, inclination, desire.”

ในภาษาไทย เรารู้จัก “กงฺขา-กังขา” ในความหมายว่า สงสัย ข้องใจ แต่เมื่อเทียบกับสันสกฤตจะเห็นได้ว่า “กังขา-กางฺกฺษา” ไม่ใช่สงสัยแบบไม่แน่ใจ ลังเล หรือเคลือบแคลงเฉยๆ แต่เป็นความสงสัยแบบใคร่รู้ คือมีความคาดหวัง แต่ไม่แน่ใจว่าจะสมหวังหรือไม่ ระคนอยู่ในเรื่องนั้นด้วย

โปรดสังเกตคำแปลภาษาอังกฤษ expectation, wish, desire จะเห็นความหมายของ “กังขา” ในด้านที่เราไม่ได้นึกถึงและไม่ได้นำมาใช้

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“กังขา : (คำนาม) ความเคลือบแคลง, ความสงสัย. (ป.).” 

สรุปเป็นความรูปว่า “ปาฏิกังขา” ไม่ใช่ “กังขา”

…………..

ดูก่อนภราดา!

: สงสัยไว้ทุกเรื่อง ก็ดี

: แต่อย่าหวังว่าจะมีคำตอบทุกเรื่อง

#บาลีวันละคำ (5,019) 

10-3-69 

…………………………….

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

…………………………….