อาวุธวิกสิต (บาลีวันละคำ 5,024)

15 สิงหาคม 2026 suriyan bunthae

อาวุธวิกสิต

เอาชื่อมาคิดเพื่อเรียนบาลี

อ่านว่า อา-วุด-วิ-กะ-สิด

ประกอบด้วยคำว่า อาวุธ + วิกสิต

(๑) “อาวุธ”

บาลีอ่านว่า อา-วุ-ทะ รากศัพท์มาจาก อา (คำอุปสรรค = ทั่ว, ยิ่ง, กลับความ) + ยุธฺ (ธาตุ = รบ, ต่อสู้) + อ (อะ) ปัจจัย แปลง ย เป็น ว

: อา + ยุธฺ = อายุธฺ + อ = อายุธ > อาวุธ

สูตรแสดงความหมายของศัพท์ว่า “อาทาย ยุชฺฌนฺเต ยนฺติ อาวุธํ” (อาทายะ ยุชฌันเต ยันติ อาวุธัง) แปลว่า “คนทั้งหลายถือเอาสิ่งใดไปรบกัน สิ่งนั้นชื่อว่า อาวุธ”

“อาวุธ” (นปุงสกลิงค์) จึงแปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่คนถือเอาไปรบกัน”

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “อาวุธ” ว่า an instrument to fight with, a weapon, stick etc. (เครื่องมือสำหรับต่อสู้, อาวุธ, ไม้พลอง ฯลฯ)

อีกรูปหนึ่งของ “อาวุธ” คือ “อายุธ” ซึ่งพ้องกับรูปสันสกฤต

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

“อายุธ : (คำนาม) อาวุธทั่วไป (ไม่จำกัดประเภท); a weapon (in general).”

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“อาวุธ : (คำนาม) เครื่องมือที่ใช้ในการทำร้าย ทำลาย ป้องกัน ต่อสู้ หรือฆ่า; โดยปริยายหมายถึงสิ่งที่มีลักษณะคล้ายคลึงเช่นนั้น เช่น ใช้ปัญญาเป็นอาวุธ; (คำที่ใช้ในกฎหมาย) สิ่งซึ่งโดยสภาพได้จัดทำขึ้นเพื่อใช้ประทุษร้ายร่างกายของบุคคล และรวมถึงสิ่งซึ่งไม่เป็นอาวุธโดยสภาพแต่ซึ่งได้ใช้หรือเจตนาจะใช้ประทุษร้ายร่างกายถึงอันตรายสาหัสอย่างอาวุธ. (ป. อาวุธ, อายุธ; ส. อายุธ).”

(๒) “วิกสิต”

ภาษาไทยอ่านว่า วิ-กะ-สิด บาลีอ่านว่า วิ-กะ-สิ-ตะ รากศัพท์มาจาก วิ (คำอุปสรรค = วิเศษ, พิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + กสฺ (ธาตุ = ไป, เป็นไป) + ต ปัจจัย, ลง อิ อาคมระหว่างธาตุกับปัจจัย (กสฺ + อิ + ต)

: วิ + กสฺ = วิกสฺ + อิ + ต = วิกสิต แปลตามรูปศัพท์ว่า “เป็นไปอย่างวิเศษ”

แต่เนื่องจาก “วิ” เป็นอุปสรรคเบียนธาตุ คือลงหน้าธาตุแล้วทำให้ความหมายของธาตุตัวนั้นผิดเพี้ยนไปจากเดิม “วิกสิต” จึงแปลตามความหมายที่เพี้ยนไปว่า “แย้มบานแล้ว” ใช้เป็นคุณศัพท์ของดอกไม้ จึงหมายถึง ดอกไม้ที่แย้มบาน

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “วิกสิต” ว่า burst asunder, blossoming, opened [wide], expanded, usually appld to flowers (ผลิออก, บาน, เปิด [กว้าง], ขยาย, ตามปกติใช้กับดอกไม้)

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำว่า “วิกสิต” ไว้ด้วย บอกไว้ว่า –

“วิกสิต : (คำกริยา) บาน, แย้ม. (ป., ส.).”

อาวุธ + วิกสิต = อาวุธวิกสิต เป็นคำประสมแบบไทย ใช้เป็นวิสามานยนาม (proper name) เป็นชื่อพระอารามหลวงแห่งหนึ่ง คือ วัดอาวุธวิกสิตาราม

ขยายความ :

วัดอาวุธวิกสิตาราม ตั้งอยู่เลขที่ 137 ถนนจรัญสนิทวงศ์ ซอย 72 แขวงบางพลัด เขตบางพลัด กรุงเทพมหานคร

เหตุที่พระอารามแห่งนี้ได้นามว่า “อาวุธวิกสิตาราม” หนังสือ ประวัติวัดอาวุธวิกสิตาราม บอกไว้ว่า –

…………..

ประวัติการสร้างวัด

เป็นวัดเก่าแก่แห่งหนึ่งในฝั่งธนบุรี สร้างมาแล้วเมื่อประมาณ ๒๔๗ กว่าปี มีพระภิกษุและชาวบ้านได้ก่อสร้างเมื่อ พ.ศ. ๒๓๐๐ ในที่ดินเชิงเลน ริมแม่น้ำเจ้าพระยา ตั้งเป็นวัดเมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๒ ชื่อว่าวัดปากคลองบางพลัด หรือวัดบางพลัดนอก พันเอก พระยาอาวุธภัณฑ์เผด็จ (ท้วม) เจ้ากรมคลังแสงในรัชกาลที่ ๕ ได้อุปถัมภ์และบูรณปฏิสังขรณ์เสนาสนะสงฆ์แล้ว ขอพระราชทานนามวัดใหม่จากพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ว่า วัดอาวุธวิกสิตาราม มีความหมายว่า วัดที่พันเอก พระยาอาวุธภัณฑ์เผด็จ (ท้วม) และคุณหญิงแย้มฯ (ภาษาบาลีว่า “วิกสิต”) เป็นผู้บูรณปฏิสังขรณ์ ได้รับยกฐานะเป็นพระอารามหลวงชั้นตรี ชนิดสามัญ เมื่อวันที่ ๒๒ เมษายน ๒๕๓๙

…………..

ประวัติวัดอาวุธวิกสิตาราม

https://www.dld.go.th/th/images/stories/procure/2557/finance/25570909_11.pdf

…………..

สรุปว่า –

“อาวุธ” มาจากชื่อ พันเอก พระยาอาวุธภัณฑ์เผด็จ (ท้วม)

“วิกสิต” แปลงหรือแปลมาจากชื่อคุณหญิงแย้ม อาวุธภัณฑ์เผด็จ ภริยาของ พันเอก พระยาอาวุธภัณฑ์เผด็จ (ท้วม) : วิกสิต = แย้ม

…………..

ดูก่อนภราดา!

: คู่บุญ จำเป็นต้องชวนกันทำบุญ

: แต่คู่บาป ไม่จำเป็นต้องชวนกันทำบาป

#บาลีวันละคำ (5,024)