อัฒจันทร์ (บาลีวันละคำ 1,291)

อัฒจันทร์

อ่านว่า อัด-ทะ-จัน

ประกอบด้วย อัฒ + จันทร์

(๑) “อัฒ

บาลีเป็น “อฑฺฒ” อ่านว่า อัด-ทะ รากศัพท์มาจาก อสฺ (ธาตุ = ทิ้ง, ขว้างไป) + ปัจจัย, แปลง สฺ ที่ (อ)-สฺ กับ เป็น ฑฺฒ

: อสฺ + = อสฺต > อฑฺฒ แปลตามศัพท์ว่า “ส่วนที่ทิ้งจำนวนทั้งหมดไปเสีย” หมายความว่า มีจำนวนทั้งหมดหรือจำนวนเต็ม (multitude, quantity, the whole) อยู่จำนวนหนึ่ง แต่ “ส่วน” นี้ได้ทิ้งจำนวนเต็มนั้นไป จึงยังคงเหลืออยู่เท่าที่เห็น

อฑฺฒ” จึงหมายถึง กึ่งหนึ่ง, ครึ่ง (one half, half)

ในภาษาไทยท่านให้ตัดตัวสะกดออกตัวหนึ่ง อฑฺฒ จึงเขียนเป็น “อัฒ

(๒) “จันทร

บาลีเป็น “จนฺท” (จัน-ทะ) รากศัพท์มาจาก –

(1) จทิ (ธาตุ = ยินดี, พอใจ, รุ่งเรือง) + ปัจจัย, ลงนิคหิตอาคมต้นธาตุ, แปลงนิคหิตเป็น นฺ, ลบสระที่สุดธาตุ

: จทิ > จํทิ > จนฺทิ > จนฺท + = จนฺท แปลตามศัพท์ว่า (1) “ผู้ยังสัตว์โลกให้พอใจ” (คือเมื่อเห็นแล้วผู้คนก็ชื่นใจ พอใจ) (2) “ผู้รุ่งเรืองด้วยสิริ” (คือมีแสงสว่างผ่องใส)

(2) ฉนฺท (ความพอใจ) + ปัจจัย, ลบ , แปลง เป็น

: ฉนฺท + = ฉนฺทก > ฉนฺท > จนฺท แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ยังความพอใจให้เกิด

จนฺท” หมายถึง ดวงจันทร์ (the moon) คำไทยเรียก “เดือน”

บาลี “จนฺท” สันสกฤตเป็น “จนฺทฺร” (จัน-ทฺระ) ภาษาไทยนิยมใช้ตามรูปสันสกฤต

อฑฺฒ + จนฺท = อฑฺฒจนฺท > อัฒจันทร์ แปลตามศัพท์ว่า “ดวงจันทร์ครึ่งดวง

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

อัฒจันทร์ : (คำนาม) ที่นั่งเป็นขั้น ๆ สําหรับดูการแสดงมีลักษณะเป็นรูปครึ่งวงกลม, ชั้นที่ตั้งของขายหรือก้าวขึ้นลงทําเป็นขั้น ๆ, อรรธจันทร์ ก็ว่า.”

อัฒจันทร์ < อฑฺฒจนฺท เป็นคำที่ผูกขึ้นใช้ในภาษาไทย

ในภาษาบาลีคำที่มีความหมายอย่างเดียวกับ “อัฒจันทร์” ในภาษาไทย ใช้คำว่า “มญฺจาติมญฺจ” (มัน-จา-ติ-มัน-จะ : มญฺจ + อติมญฺจ) แปลตามศัพท์ว่า “เตียงซ้อนเตียง

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “มญฺจาติมญฺจ” ว่า –

bed upon bed, i. e. beds placed on top of each other serving as grand stands at a fair or festival.

เตียงซ้อนเตียง คือ เตียงที่วางซ้อนกันเพื่อเป็นอัฒจันทร์ดูมหรสพหรืองานรื่นเริง

คำเตือน :

๏ ห้ามสูบบุหรี่บนอัฒจันทร์

๏ ห้ามใช้กิริยาวาจาที่ไม่สุภาพ

: บางอย่าง ทำครึ่งๆ กลางๆ ไม่ดี

: แต่ความดี แม้ทำครึ่งเดียว ก็ยังดีกว่าไม่ทำ

ภาพประกอบ :

ถ่ายจากป้ายประกาศที่สนามกีฬาจังหวัดราชบุรี

11-12-58

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย