บรรพสตรี [1] (บาลีวันละคำ 1,348)

บรรพสตรี [1]

คำที่ไม่คิดว่าจะมีในพจนานุกรม

อ่านว่า บัน-พะ-สัด-ตฺรี , บัน-พะ-สะ-ตฺรี

ประกอบด้วย บรรพ + สตรี

(๑) “บรรพ” (บัน-พะ-)

บาลีเป็น “ปุพฺพ” รากศัพท์มาจาก ปุพฺพฺ (ธาตุ = เต็ม) + ปัจจัย

: ปุพฺพฺ + = ปุพฺพฺ แปลตามศัพท์ว่า “ส่วนที่เต็ม” หมายถึง อดีต, แต่ก่อน, ก่อน (previous, former, before)

ปุพฺพ” สันสกฤตเป็น “ปูรฺว” ในภาษาไทยใช้ตามบาลีเป็น บุพ– หรือ บุพพ– ก็มี ใช้อิงสันสกฤตโดยแผลงเป็น บรรพ– เช่นในคำนี้ และเขียนเป็น บรรพ์ (การันต์ที่ ) ก็มี

(๒) “สตรี

บาลีเป็น “อิตฺถี” (อิด-ถี) รากศัพท์มาจาก อิสฺ (ธาตุ = ปรารถนา, ชอบใจ) + ถี ปัจจัย, แปลง สฺ เป็น ตฺ, นัยหนึ่งลง ตฺถี ปัจจัย, ลบที่สุดธาตุ (อิสฺ > อิ)

: (1) อิสฺ + ถี = อิสฺถี > อิตฺถี

: (2) อิสฺ + ตฺถี = อิสฺตฺถี > อิตฺถี

อิตฺถี” แปลตามศัพท์ว่า (1) “ผู้ปรารถนาชาย” (2) “ผู้อันชายปรารถนา” (3) “ผู้ทำให้ชายปรารถนา

อิตฺถี สันสกฤตเป็น “สฺตฺรี” ในที่นี้ภาษาไทยใช้เป็น “สตรี

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

สตรี : (คำนาม) ผู้หญิง, เพศหญิง, คู่กับ บุรุษ, (ใช้ในลักษณะที่สุภาพ). (ส.; ป. อิตฺถี, ถี).”

บรรพ + สตรี = บรรพสตรี

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

บรรพสตรี : (คำนาม) หญิงผู้เป็นต้นวงศ์.”

อภิปราย :

๑ คำที่หมายถึง “ผู้เป็นต้นวงศ์” คำเดิมคือ “บรรพบุรุษ” พจน.54 บอกไว้ว่า –

บรรพบุรุษ : (คำนาม) ผู้เป็นต้นวงศ์ตระกูลซึ่งมีผู้สืบสายโลหิตมา, บุคคลที่นับตั้งแต่ปู่ย่าตายายขึ้นไป.”

โปรดสังเกตว่า คำนิยาม “บรรพบุรุษ” บอกว่า “ผู้เป็นต้นวงศ์..” ไม่ได้บอกว่า “ชายผู้เป็นต้นวงศ์..” เป็นอันครอบคลุมได้ทั้งบุรุษและสตรีอยู่ในตัวแล้ว จึงไม่ต้องแยกไปเรียกเป็น “บรรพสตรี” อีกคำหนึ่ง

อีกประการหนึ่ง ตามหลักนิยมของมนุษย์ ท่านว่า “บุรุษ” เป็นต้นวงศ์ “สตรี” เป็นต้นวงศ์ไม่ได้

๒ พจนานุกรม สอ เสถบุตร แปล “บรรพบุรุษ” เป็นภาษาอังกฤษว่า a primogenitor, an ancestor, a forefather

พจนานุกรมอังกฤษ-บาลี แปลภาษาอังกฤษทั้ง 3 คำนั้นเป็นบาลีว่า –

(1) ādipurisa อาทิปุริส (อา-ทิ-ปุ-ริ-สะ) = คนที่เป็นต้นเดิม

(2) pubbapurisa ปุพฺพปุริส (ปุบ-พะ-ปุ-ริ-สะ)= คนที่มีมาก่อน

(3) mūlapurisa มูลปุริส (มู-ละ-ปุ-ริ-สะ) = คนที่เป็นรากเหง้า

ปุพฺพปุริส” ตรงกันกับ “บรรพบุรุษ” ในภาษาไทย ศัพท์นี้มีใช้ในคัมภีร์

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “ปุพฺพปุริส” ว่า ancestor

๓ “บรรพสตรี” เทียบกลับเป็นบาลีจะได้รูปศัพท์เป็น “ปุพฺพิตฺถี” (ปฺพฺพ + อิตฺถี) ยังไม่พบว่ามีศัพท์เช่นนี้ใช้ในคัมภีร์

ปุริส = บุรุษ มีความหมาย 2 นัย คือ –

(1) ความหมายที่เข้าใจกันทั่วไป หมายถึง “ผู้ชาย

(2) ความหมายในวงกว้างหมายถึง “มนุษย์” หรือ “คน” ไม่จำกัดว่าชายหรือหญิง

โปรดสังเกตเทียบคำว่า man ในภาษาอังกฤษ ซึ่งแปลว่า “ผู้ชาย” แต่ในวงกว้าง man แปลว่า “มนุษย์” หรือ “คน

๕ คำแสดงว่า “ปุริส” หมายถึง “คน” เช่น –

– สปฺปุริส = สัตบุรุษ, คนมีคุณค่า (a good, worthy man)

– กาปุริส = คนเลวทราม (a contemptible man)

– กิมฺปุริส =  “คนอะไร” = คนป่าเถื่อน (“whatever man”, a wild man of the woods)

– ปุริสทมฺมสารถิ = นายสารถีผู้ฝึกบุรุษ (guide of men who have to be restrained) (ข้อหนึ่งในพระพุทธคุณ)

– ปุริสปุคฺคล =บุคคล, ผู้ที่เป็นคน (a man, a human character) (คำหนึ่งในสังฆคุณ)

๖ พุทธภาษิตที่ว่า “วายเมเถว ปุริโส” ต้องแปลว่า “เป็นคนควรพยายามร่ำไป” ไม่ใช่ “เป็นชายควรพยายามร่ำไป” เพราะพุทธภาษิตบทนี้สอนทั้งชายและหญิง นั่นคือสอน “คน” = ปุริโส ไม่ได้สอนเฉพาะบุรุษ

: เพศ ไม่ใช่เส้นแบ่งเขตการทำความดี

: บุรุษหรือสตรีบรรลุธรรมได้เท่ากัน

———–

(ในโอกาสเทศกาลไหว้ “บรรพบุรุษ” ซึ่งไม่ใช่ไหว้เฉพาะบุรุษ)

7-2-59

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย