ปฏิทิน (บาลีวันละคำ 839)

ปฏิทิน

ภาษาไทยอ่านว่า ปะ-ติ-ทิน

บาลีอ่านว่า ปะ-ติ-ทิ-นะ

ประกอบด้วย ปฏิ + ทิน

ปฏิ” เป็นคำอุปสรรค ใช้นำหน้าคำอื่น มีความหมายว่า เฉพาะ, ตอบ, ทวน, กลับ ในที่นี้น้ำหนักของความหมายอยู่ที่ “เฉพาะ” หรือ “กลับ

ทิน” (ทิ-นะ) รากศัพท์มาจาก –

(1) ทา (ธาตุ = ให้) + อิน ปัจจัย, ลบ อา (ที่ ทา)

: ทา > + อิน = ทิน แปลตามศัพท์ว่า “ช่วงเวลาที่ให้ความพยายามและความยืนหยัด” ความหมายนี้หมายถึง “กลางวัน” อันเป็นช่วงเวลาที่คนทั้งหลายลุกขึ้นมาทำการงาน

(2) ทิวุ (ธาตุ = รื่นเริง, สนุกสนาน) + ปัจจัย, แปลง วุ (ที่ ทิวุ) เป็น นฺ

: ทิวุ > ทิน + = ทิน แปลตามศัพท์ว่า “ช่วงเวลาเป็นที่รื่นเริง” ความหมายนี้ก็หมายถึง “กลางวัน” อันเป็นช่วงเวลาที่มีแสงสว่าง พ้นจากเวลาที่มืดมิด ทำให้เกิดอาการกระปรี้กระเปร่า

(3) ที (ธาตุ = สิ้นไป) + อิน ปัจจัย, ลบ อี (ที่ ที)

: ที > + อิน = ทิน แปลตามศัพท์ว่า “ช่วงเวลาเป็นเหตุสิ้นไปแห่งอายุ” ความหมายนี้หมายถึงทั้งกลางวันและกลางคืน คือที่เรียกรวมว่า “วัน” เมื่อวันล่วงไปๆ อายุ คือช่วงเวลาที่มีชีวิตอยู่ ก็หมดไป

สรุปว่า “ทิน” หมายถึง วัน, กลางวัน (day)

ปฏิ + ทิน = ปฏิทิน ควรจะแปลว่าอย่างไร ?

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

ปฏิทิน : (คำนาม) แบบสําหรับดูวัน เดือน ปี. (ป.; ส. ปฺรติทิน ว่า เฉพาะวัน, สําหรับวัน)”

พจน.54 บอกว่า ปฏิทิน สันสกฤตเป็น “ปฺรติทิน” บอกความหมายว่า เฉพาะวัน, สําหรับวัน

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

() ปฺรติทิน : (กริยาวิเศษณ์) ทุกวัน, ทุกๆ วัน; every day, day by day.

() ปฺรติทิวนฺ, ปฺรติทีวนฺ : (คำนาม) พระอาทิตย์, วัน; the sun, the day.

ปฏิ” ในภาษาบาลีเมื่อใช้ในความหมายเกี่ยวกับ “เวลา” หรือ “ระยะเวลาของสิ่งใดสิ่งหนึ่ง” จะมีความหมายว่า –อีก (again), ครั้งที่สอง (a second time) หรือตรงกับ re- ในภาษาอังกฤษ เช่น :

ปฏิทสฺเสติ (ปะฏิทัสเสติ) = ปรากฏขึ้นอีก (reappear)

ปฏิสญฺชีวิต (ปะฏิสัญชีวิตะ) = ถูกชุบชีวิตขึ้นมาใหม่ (resuscitated)

ปฏิสนฺธิ (ปะฏิสันธิ) = กลับมาเกิดอีก (reincarnation)

ดังนั้น “ปฏิทิน” จึงสามารถแปลได้อีกว่า วันที่กลับมาใหม่, วันที่ปรากฏขึ้นอีก คือหมดวันหนึ่งแล้วก็มีวันใหม่เกิดขึ้นอีกเรื่อยๆ

: สัตว์มันเกิดมากินๆ นอนๆ แล้วก็ตายไป

: คนที่เกิดมากินๆ นอนๆ แล้วก็ตายไป ก็ไม่ต่างจากสัตว์

: ทำความดีไว้-ดีกว่าสัตว์

: ทำความชั่วไว้-เลวกว่าสัตว์

————–

(ตามคำขอของพระคุณท่าน Phra Kanchit Thammateepo)

#บาลีวันละคำ (839)

4-9-57

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

ใส่ความเห็น

อีเมลของคุณจะไม่แสดงให้คนอื่นเห็น