หัตถกรรม [1] (บาลีวันละคำ 1,830)

หัตถกรรม [1]

ความหมายที่เลือนหายไป

อ่านว่า หัด-ถะ-กำ

แยกศัพท์เป็น หัตถ + กรรม

(๑) “หัตถ

บาลีเป็น “หตฺถ” (หัด-ถะ) รากศัพท์มาจาก –

(1) หสฺ (ธาตุ = ร่าเริง) + ปัจจัย, แปลง สฺ ที่สุดธาตุเป็น ตฺ (หสฺ > หตฺ)

: หสฺ + = หสฺถ > หตฺถ แปลตามศัพท์ว่า “อวัยวะเป็นเครื่องเล่นสนุก” (เช่นใช้ปรบ ฟ้อนรำ) = มือ “อวัยวะเป็นที่เล่นสนุก” = ศอก

(2) หนฺ (ธาตุ = เบียดเบียน) + ปัจจัย, แปลง นฺ ที่สุดธาตุเป็น ตฺ (หนฺ > หตฺ)

: หนฺ + = หนฺถ > หตฺถ แปลตามศัพท์ว่า (1) “อวัยวะเป็นเครื่องเบียดเบียนอวัยวะอื่น” (เช่นเกา ตบตี) = มือ (2) “เป็นที่ไปถึงแห่งอวัยวะทั้งหลาย” (หมายถึงมือเอื้อมถึง) = มวยผม

(3) หรฺ (ธาตุ = นำไป) + ปัจจัย, แปลง รฺ ที่สุดธาตุเป็น ตฺ (หรฺ > หตฺ)

: หรฺ + = หรฺถ > หตฺถ แปลตามศัพท์ว่า “อวัยวะเป็นเครื่องนำของไป” = มือ

(4) หตฺถ (มือ) + ปัจจัย, ลบ

: หตฺถ + = หตฺถณ > หตฺถ แปลตามศัพท์ว่า “อวัยวะที่เหมือนมือเพราะทำหน้าที่มือให้สำเร็จประโยชน์ได้” = งวงช้าง

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “หตฺถ” ดังนี้ –

(1) hand (มือ)

(2) (the hand as measure, a cubit (มือในฐานเป็นเครื่องวัด, ระยะหนึ่งศอก)

(3) a handful, a tuft of hair (เต็มมือ, ปอยผม)

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

หัตถ-, หัตถ์ : (คำนาม) มือ; ศอกหนึ่ง; งวงช้าง. (ป.; ส. หสฺต).”

(๒) “กรรม

บาลีเขียน “กมฺม” (กำ-มะ) สันสกฤตเป็น “กรฺม” ไทยเขียนอิงสันสกฤตและนิยมพูดทับศัพท์ว่า “กรรม

กรรม” ในแง่ภาษา –

1- รากศัพท์คือ กรฺ (ธาตุ = กระทำ) + รมฺม (รำ-มะ, ปัจจัย)

2- ลบ รฺ ที่ธาตุ : กรฺ = ก- และ ที่ปัจจัย : รมฺม = -มฺม

3- กร > + รมฺม > มฺม : + มฺม = กมฺม

4- แปลตามศัพท์ว่า “การกระทำ” “สิ่งที่ทำ” (the doing, deed, work)

กรรม” ในแง่ความหมาย –

1- การกระทำทั้งปวง เรียกว่า กรรม

2- การถูกทำ, สิ่งที่ถูกทำ, ผลของการกระทำ ก็เรียกว่า กรรม

3- การทำกิจการงาน, การประกอบอาชีพ ก็เรียกว่า กรรม

4- พิธีกรรม, พิธีการต่างๆ ก็เรียกว่า กรรม

กรรม” ในแง่ความเข้าใจ –

1- กฎแห่งกรรม คือ “ทำดี-ดี ทำชั่ว-ชั่ว ดุจปลูกพืชชนิดใด ต้องเกิดผลดอกใบของพืชชนิดนั้น

2- กรรมมี 2 ส่วน คือส่วนที่เป็นผล คือสภาพทั้งปวงที่เรากำลังเผชิญหรือประสบอยู่ และส่วนที่เป็นเหตุ คือสิ่งที่เรากำลังกระทำอยู่ในบัดนี้ ซึ่งจะก่อให้เกิดส่วนที่เป็นผลในลำดับต่อไป (ผู้ที่ไม่เข้าใจ เมื่อมอง “กรรม” มักเห็นแต่ส่วนที่เป็นผล แต่ไม่เห็นส่วนที่เป็นเหตุ)

3- กรรม เป็นสัจธรรม ไม่ขึ้นกับความเชื่อหรือความเข้าใจของใคร ไม่ว่าใครจะเชื่ออย่างไรหรือไม่เชื่ออย่างไร กรรมก็เป็นจริงอย่างที่กรรมเป็น

หตฺถ + กมฺม = หตฺถกมฺม (หัด-ถะ-กำ-มะ) แปลตามศัพท์ว่า “ทำด้วยมือ

หตฺถกมฺม” ในภาษาไทยใช้ว่า “หัตถกรรม

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

หัตถกรรม : (คำนาม) งานช่างที่ทำด้วยมือ โดยถือประโยชน์ใช้สอยเป็นหลัก. (ป. หตฺถ + ส. กรฺมนฺ; ป. หตฺถกมฺม).”

…………..

อภิปราย :

หตฺถกมฺม” เป็นศัพท์ที่มีใช้ทั่วไปในคัมภีร์ นักบาลีไทยมักแปลทับศัพท์ว่า “หัตถกรรม” ซึ่งเท่ากับไม่ได้แปล เพราะก็ยังไม่รู้ว่าหมายถึงอะไร

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “หตฺถกมฺม” ว่า manual work, craft, workmanship, labour (งานที่ทำด้วยมือ, อาชีพที่ต้องใช้มือ, ฝีมือ, งานหนัก)

คำว่า labour เรามักเข้าใจว่าหมายถึง แรงงาน, กรรมกร แต่คำนี้มีความหมายอย่างอื่นอีก เช่น ความพยายาม, อุตสาหะ, พากเพียร; ฝ่าไปด้วยความลำบาก หรือแล่น บุกไปด้วยความลำบาก

ในภาษาไทย พจนานุกรมฯ จำกัดความหมายของ “หัตถกรรม” แคบลงไป คือบอกว่า “งานช่างที่ทำด้วยมือ โดยถือประโยชน์ใช้สอยเป็นหลัก” ฟังดูก็หมายถึงงานที่ใช้มือทำ (ไม่ได้ผลิตด้วยเครื่องจักร) และเล็งถึงชิ้นงานที่ทำเสร็จแล้ว

ในภาษาบาลี “หตฺถกมฺม” หมายถึง แรงงานที่ใช้ไปในการทำกิจอย่างใดอย่างหนึ่ง โดยผู้ทำอาจได้รับค่าจ้าง (ค่าแรง) หรืออาจทำให้โดยสมัครใจก็ได้

กรณีทำให้โดยสมัครใจ ตรงกับคำในภาษาไทยที่พูดว่า “ขอแรง” เช่น ขอแรงช่วยยกโต๊ะ ขอแรงช่วยค้นเรื่องนั้นเรื่องนี้

ความหมายของ “หตฺถกมฺมหัตถกรรม” ในบาลีที่ตรงกับวัฒนธรรมไทยก็คือการ “ลงแขก”

พจนานุกรมฯ บอกความหมายของ “ลงแขก” ไว้ว่า –

ลงแขก : (คำกริยา) ร่วมแรงเพื่อนบ้านมาช่วยกันทำงานเช่นดำนา เกี่ยวข้าว ให้ลุล่วงเร็วขึ้นโดยไม่รับค่าจ้าง และผลัดเปลี่ยนช่วยกันไปตามความจำเป็นของแต่ละบ้าน.”

หตฺถกมฺมหัตถกรรม” ในความหมายนี้ก็คือการให้ความร่วมมือ ร่วมช่วยเหลือกันและกัน หรือความมีน้ำใจต่อกันนั่นเอง

น่าเสียดายที่คำว่า “ลงแขก” ถูกแปรความหมายไปเป็น “รุมกันข่มขืนกระทําชําเราหญิง”

นอกจากความหมายจะแปรไปในทางเสื่อมทรามแล้ว ความมีน้ำใจในสังคมไทยก็เหือดหายไปแทบหมดสิ้น

…………..

ดูก่อนภราดา!

: ถ้ามองหาหาคนมีน้ำใจไม่เห็น

: ก็จงเป็นมันเสียเอง!

12-6-60

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย