พก-พรหม (บาลีวันละคำ 2,349)

พก-พรหม

ไม่ใช่ ผกาพรหม

อ่านว่า พะ-กะ-พฺรม

พก-พรหม” หมายถึงพรหมชื่อ “พกะ” อันมีปรากฏอยู่ในพุทธชัยมงคลคาถา (คาถาพาหุง) บทที่ 8

ข้อความเต็มๆ ในบทนี้เป็นดังนี้ –

เขียนแบบบาลี :

ทุคฺคาหทิฏฺฐิภุชเคน  สุทฏฺฐหตฺถํ

พฺรหฺมํ  วิสุทฺธิชุติมิทฺธิพกาภิธานํ

ญาณาคเทน  วิธินา  ชิตวา  มุนินฺโท

ตนฺเตชสา  ภวตุ  เต  ชยมงฺคลานิ.

เขียนแบบคำอ่าน :

ทุคคาหะทิฏฐิภุชะเคนะ  สุทัฏฐะหัตถัง

พ๎รัห๎มัง  วิสุทธิชุติมิทธิพะกาภิธานัง

ญาณาคะเทนะ  วิธินา  ชิตะวา  มุนินโท

ตันเตชะสา  ภะวะตุ  เต  ชะยะมังคะลานิ.

คำแปล :

พระจอมมุนีได้ชนะพรหมผู้มีนามว่าพกะผู้มีฤทธิ์

สำคัญตนว่ารุ่งเรืองด้วยคุณอันบริสุทธิ์

มีมืออันท้าวภุชงค์คือทิฐิที่ตนถือผิดรัดรึงไว้แน่นแฟ้นแล้ว

ด้วยวิธีวางยาอันพิเศษ คือเทศนาญาณ

ด้วยเดชแห่งพระพุทธชัยมงคลนั้น ขอชัยมงคลทั้งหลายจงมีแก่ท่าน.

…………..

ขยายความ :

คำว่า “พกาภิธานํ” (พะกาภิธานัง) ในวรรคที่สองในพุทธชัยมงคลคาถาบทนี้แยกศัพท์เป็น พก + อภิธานํ

(๑) “พก

บาลีอ่านว่า พะ-กะ รากศัพท์มาจาก วกฺ (ธาตุ = ถือเอา) + ปัจจัย, แปลง เป็น

: วกฺ + = วก > พก (ปุงลิงค์) แปลตามศัพท์ว่า “นกที่ยึดที่หากิน

คำว่า “พก” นี้นักเรียนบาลีท่องจำกันมาตั้งเรียนไวยากรณ์ว่า “พก = นกยาง

พก” ออกเสียงแบบบาลีว่า พะ-กะ แต่บางคนเวลาท่องออกเสียงว่า พก (เหมือนคำไทยเช่น ชก รก) เพื่อให้คล้องจองกับคำว่า “นกยาง” เป็น “พก นกยาง” ทำให้จำง่ายขึ้นด้วย

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “พก” ว่า a crane, heron (นกกระเรียน, นกยาง, นกกระสา)

นอกจากนี้พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ ยังบอกด้วยว่า “พก” เป็นชื่อของผู้อาศัยอยู่ในพรหมโลก (a name of a dweller in the Brahma world) ซึ่งก็คือ “พก-พรหม” ที่กำลังพูดถึงนี่เอง

(๒) “อภิธานํ

รูปคำเดิมเป็น “อภิธาน” อ่านว่า อะ-พิ-ทา-นะ ถ้าแยกศัพท์เท่าที่ตาเห็น จะเป็น อภิ + ธาน

(ก) “อภิ” (อะ-พิ) เป็นคำอุปสรรค มีความหมายว่า เหนือ, ทับ, ยิ่ง, ข้างบน (over, along over, out over, on top of) โดยอรรถรสของภาษาหมายถึง มากมาย, ใหญ่หลวง (very much, greatly)

(ข) “ธาน” (ทา-นะ) รากศัพท์มาจาก ธา (ธาตุ = ทรงไว้) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น “อน” (อะ-นะ)

: ธา + ยุ > อน = ธาน แปลตามศัพท์ว่า “การทรงไว้

ธาน” ใช้เป็นนาม (นปุงสกลิงค์) หมายถึง ภาชนะที่รองรับ, กระปุก (a receptacle) ใช้เป็นคุณศัพท์ หมายถึง ทรงไว้, ถือไว้, บรรจุไว้ (holding, containing)

แต่ในที่นี้ อภิ + ธาน = อภิธาน เป็นคำนามอีกคำหนึ่งโดยเฉพาะ รากศัพท์มาจาก อภิ (คำอุปสรรค = ยิ่ง, เหนือ) + ธา (ธาตุ = กล่าว, พูด) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ)

: อภิ + ธา = อภิธา + ยุ > อน = อภิธาน แปลตามศัพท์ว่า “คำอันเขาใช้เรียก” หมายถึง ชื่อ; ภาษา; การพูด; ศัพท์แปล (a name; speech; speaking; a vocabulary or dictionary)

ในที่นี้ “อภิธาน” หมายถึง ชื่อ (a name)

พก + อภิธาน = พกาภิธาน แปลว่า “(พรหม) ชื่อพกะ

อภิปราย :

คำว่า “พก-พรหม” นี้ คนส่วนมากออกเสียงว่า “พกา-พรหม” และมีไม่น้อยที่ออกเสียง พะ เป็น ผะ แล้วเลยเขียนเป็น “ผกา-พรหม” ไปเลยก็มี

ชื่อพรหมองค์นี้ออกเสียงว่า พะกะ ไม่ใช่ พะกา– ยิ่งเป็น ผกา– ด้วยแล้วยิ่งห่างชื่อเดิมไปไกล

ที่ในบทพุทธชัยมงคลคาถาเป็น “พกาภิธานํ” (พะกาภิธานัง) นั้น เพราะ “พก” สนธิกับ “อภิธาน” ต้องทีฆะ – (อะ) ที่ “อภิธาน” เป็น อา– ตามกฎเกณฑ์ทางไวยากรณ์ “พก” จึงเป็น “พกาภิธาน” แต่ก็ไม่เป็นเหตุให้ต้องเปลี่ยนชื่อ “พก” เป็น “พกา” หรือ “ผกา” แต่อย่างใดทั้งสิ้น

คำว่า “พก” เขียนเป็นอักษรโรมันสะกดเป็น Baka (B = พ)

โปรดดูภาพประกอบซึ่งถ่ายมาจาก DICTIONARY OF PĀLI PROPER NAMES สะกดคำนี้เป็น Baka (พะกะ = พก) ทั้งนั้น ไม่มีเป็น Bakā (พะกา = พกา) เลย

…………..

ดูก่อนภราดา!

: ความไม่รู้เป็นเรื่องที่น่าเห็นใจ

: แต่ความไม่ใฝ่รู้เป็นเรื่องที่น่าเศร้าใจ

#บาลีวันละคำ (2,349)

17-11-61

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย