เณรโค่ง (บาลีวันละคำ 3,546)

เณรโค่ง

เณรอะไร?

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า – 

(1) โค่ง ๑ : (คำวิเศษณ์) โตหรืออายุมากกว่าเพื่อน.

(2) โค่ง ๒ : (คำนาม) คําเรียกผู้บรรพชาเป็นสามเณรมาจนอายุครบอุปสมบทเป็นภิกษุแต่ไม่ยอมอุปสมบทว่า เณรโค่ง.

เป็นอันได้ความว่า “เณรโค่ง” คือสามเณรที่อายุครบบวชเป็นพระแล้วแต่ยังไม่ได้บวช 

คำที่พจนานุกรมฯ ว่า “แต่ไม่ยอมอุปสมบท” ฟังเป็นว่า พร้อมที่บวชเป็นพระแล้วทุกประการ แต่ดื้อ ไม่ยอมบวช 

ตามที่เป็นจริงนั้น อายุครบบวชแล้ว แต่อาจมีข้อขัดข้องอย่างอื่นด้วย จึงยังไม่ได้บวช ไม่ใช่ว่าดื้อ ไม่ยอมบวช

แต่อย่างไรก็ตาม คำว่า “เณรโค่ง” ในความรู้สึกของชาววัดมักมีความหมายเอนเอียงไปในทางลบหน่อยๆ

นักเรียนบาลีที่คุ้นกับคำบาลีดีสักหน่อยย่อมจะพอนึกออกว่า เมื่อเจอศัพท์ว่า “สมณุทฺเทส” เราก็จะแปลว่า “เณรโค่ง

สมณุทฺเทส” อ่านว่า สะ-มะ-นุด-เท-สะ แยกศัพท์เป็น สมณ + อุทฺเทส

(๑) “สมณ” 

อ่านว่า สะ-มะ-นะ รากศัพท์มาจาก สมฺ (ธาตุ = สงบ) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ), แปลง เป็น

: สมฺ + ยุ > อน = สมน > สมณ แปลตามศัพท์ว่า “ผู้สงบจากบาปด้วยประการทั้งปวงด้วยอริยมรรค” หรือแปลสั้นๆ ว่า “ผู้สงบ” หมายถึง นักบวช, ภิกษุ, บรรพชิต

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “สมณ” ว่า a wanderer, recluse, religieux (นักบวช, ฤๅษี, สมณะ) 

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

สมณ-, สมณะ : (คำนาม) ผู้สงบกิเลสแล้ว โดยเฉพาะหมายถึงภิกษุในพระพุทธศาสนา. (ป.; ส. ศฺรมณ).”

(๒) “อุทฺเทส

อ่านว่า อุด-เท-สะ (โปรดสังเกตว่า มี 2 ตัว จุดใต้ ทฺ ตัวหน้า และสะกดด้วย เสือ) รากศัพท์มาจาก อุ (คำอุปสรรค = ขึ้น, นอก) + ทิส (ธาตุ = แสดง, ชี้แจง) + (อะ) ปัจจัย (นัยหนึ่งว่า ปัจจัย, ลบ ), ซ้อน ทฺ ระหว่างอุปสรรคกับธาตุ (อุ + ทฺ + ทิสฺ), แผลง อิ ที่ ทิ-(สฺ) เป็น เอ (ทิสฺ > เทส)

: อุ + ทฺ + ทิสฺ = อุทฺทิสฺ + (หรือ , ลบ ) = อุทฺทิส > อุทฺเทส แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ยกขึ้นแสดง” 

อุทฺเทส” (ปุงลิงค์) ในบาลีใช้ในความหมายดังนี้ – 

(1) การชี้ให้เห็น, การยกขึ้นชี้แจง, อุเทศ, การอธิบาย, การชี้บอก, กำหนดการ (pointing out, setting forth, proposition, exposition, indication, programme)

(2) การอธิบาย (explanation)

(3) การกล่าวแสดงหรือเสนอ, การสวด, การสาธยายหรือกล่าวซ้ำ (propounding, recitation, repetition)

บาลี “อุทฺเทส” ภาษาไทยใช้อิงสันสกฤตเป็น “อุเทศ

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

อุเทศ : (คำนาม) การยกขึ้นแสดง, การยกขึ้นชี้แจง. (คำวิเศษณ์) ที่ยกขึ้นแสดง, ที่ยกขึ้นชี้แจง; ที่อ้างอิง เช่น หนังสืออุเทศ. (ส. อุทฺเทศ; ป. อุทฺเทส).”

สมณ + อุทฺเทส = สมณุทฺเทส (สะ-มะ-นุด-เท-สะ) แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ควรแสดงได้ว่านี้เป็นสมณะเพราะมีเพศและอาจาระของสมณะ” 

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ ที่คำว่า สมณ + อุทฺเทส (สมณุทฺเทส) แปล ว่า a novice, a sāmaṇera (สมณุเทศ, สามเณร) 

และที่คำว่า อุทฺเทส (สมณุทฺเทส) บอกไว้ว่า samaṇuddesa one marked as a Samaṇa, a novice (สมณุทฺเทส ผู้ที่กำหนดจะให้เป็นสมณะ, ผู้ที่อยู่ในระหว่างฝึกเพื่อจะเป็นพระ, สามเณร) 

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต บอกไว้สั้นๆ ว่า “สมณุทเทส, สมณุเทศ : สามเณร”

สรุปสั้นๆ “สมณุทฺเทส” หมายถึง สามเณร

โปรดสังเกตว่า “สมณุทฺเทส” ตามคำแปลดังแสดงมานี้หมายถึง “สามเณร” เท่านั้น ไม่ได้จำกัดหรือระบุชัดลงไปว่า เป็นสามเณรที่มีอายุครบบวชเป็นพระแล้ว 

ทำให้สันนิษฐานว่า ที่นักเรียนบาลีแปล “สมณุทฺเทส” ว่า “เณรโค่ง” และเข้าใจกันว่าเป็นสามเณรที่มีอายุครบบวชเป็นพระแล้วแต่ยังไม่ได้บวชนั้น น่าจะเป็นความหมายโดยเฉพาะตามความเข้าใจของนักเรียนบาลีไทย

น่าศึกษาสืบค้นว่า ในคัมภีร์บาลีมีคำอธิบายที่จำกัดความ “สมณุทฺเทส” แบบเดียวกับความเข้าใจของพวกเราด้วยหรือเปล่า ถ้ามี ก็ได้ความรู้ว่าเราไม่ได้ตีความหมายเอาเอง แต่ถ้าไม่มี ก็น่าสงสัยว่าเราเอาคำว่า “เณรโค่ง” มาแปลคำว่า “สมณุทฺเทส” ได้อย่างไร

คำว่า “สมณุทฺเทส” ในภาษาไทยเขียนได้ ๒ แบบ : 

เขียนเป็น “สมณุทเทส” สะกดตรงตามบาลี แต่ไม่ต้องมีจุดใต้ ตัวหน้า ก็ได้ อ่านว่า สะ-มะ-นุด-เทด 

เขียนเป็น “สมณุเทศ ตัวเดียว สะกดด้วย ศาลา ก็ได้ อ่านว่า สะ-มะ-นุ-เทด 

ทั้งนี้ว่าตามที่ปรากฏในพจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต

สมณุทเทส” หรือ “สมณุเทศ” ยังไม่มีเก็บไว้พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 และน่าจะยังไม่เป็นที่คุ้นเคยกันในภาษาไทย

…………..

ดูก่อนภราดา!

: บวชเป็นพระไม่ยาก

: แต่รักษาวิถีชีวิตพระไม่ง่าย

#บาลีวันละคำ (3,546)

26-2-65 

………………………………………

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย

………………………………………

ใส่ความเห็น

อีเมลของคุณจะไม่แสดงให้คนอื่นเห็น