สืบมรรคา (บาลีวันละคำ 2,731)

4 ธันวาคม 2019 tppattaya2343@gmail.com

สืบมรรคา

สืบหาความหมายของคำว่า “มรรคา”

ผู้เขียนบาลีวันละคำไปดูโขนของมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพ ซึ่งเปิดแสดงที่ศูนย์วัฒนธรรมแห่งประเทศไทย ระหว่างวันที่ 6 พฤศจิกายน – 5 ธันวาคม 2562

ปีนี้โขนของมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพแสดงเรื่องรามเกียรติ์ ตอน “สืบมรรคา” ว่าด้วยหนุมานรับราชโองการของพระรามนำพลพรรคดั้นด้นหาหนทางไปยังกรุงลงกาเพื่อช่วยนางสีดา

จึงขอถือโอกาสนำชื่อนี้มาเขียนเพื่อสืบหาความหมายของคำว่า “มรรคา”

“มรรคา” อ่านว่า มัน-คา คำนี้บาลีเป็น “มคฺค” (มัก-คะ) รากศัพท์มาจาก –

(1) มคฺคฺ (ธาตุ = ไป, ถึง; แสวงหา) + อ ปัจจัย

: มคฺค + อ = มคฺค แปลตามศัพท์ว่า (1) “ทางเป็นเครื่องไปสู่ที่ต้องการได้โดยตรง” (2) “ที่อันพวกคนเดินทางแสวงหา” (3) “ธรรมที่ยังบุคคลให้ถึงพระนิพพาน” (4) “ทางอันผู้ต้องการพระนิพพานดำเนินไป”

(2) มชฺชฺ (ธาตุ = สะอาด, หมดจด) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, แปลง ชฺชฺ ที่ (ม)-ชฺชฺ เป็น คฺค

: มชฺช + ณ = มชฺชณ > มชฺช > มคฺค แปลตามศัพท์ว่า “ที่ที่สะอาดโดยพวกคนเดินทาง”

(3) ม (นิพพาน) + คมฺ (ธาตุ = ไป, ถึง) + อ ปัจจัย, ซ้อน คฺ ระหว่าง ม + คมฺ, ลบ มฺ ที่สุดธาตุ (คมฺ > ค)

: ม + คฺ + คมฺ = มคฺคม > มคฺค + อ = มคฺค แปลตามศัพท์ว่า “ธรรมเป็นเครื่องถึงพระนิพพาน”

(4) ม (กิเลเส มาเรติ = ฆ่ากิเลส) + ค (คจฺฉติ = ไป), ซ้อน คฺ

: ม + คฺ + ค = มคฺค แปลตามศัพท์ว่า “วิธีที่ไปฆ่ากิเลส”

“มคฺค” (ปุงลิงค์) ในบาลีหมายถึง –

(1) ถนน, ถนนใหญ่, ทาง, ทางเท้า (a road, high road, way, foot-path)

(2) ทางแห่งศีลธรรมและสัมมาชีพ, สัมมามรรคหรือทางที่ชอบธรรม (the road of moral & good living, the path of righteousness) คือมรรคในอริยสัจสี่

(3) ขั้นตอนของการบรรลุธรรม (Stage of righteousness) คือมรรคที่คู่กับผล

“มคฺค” ในบาลี เป็น “มารฺค” ในสันสกฤต

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

“มารฺค : (คำนาม) ถนน, ทาง; a road, a path or way.”

เป็นอันว่า คำนี้บาลีเป็น “มคฺค” สันสกฤตเป็น “มารฺค”

ในภาษาไทย พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บคำนี้เป็น “มรรค” (มัก) “มรรค-” (มัก-คะ-) (ขีดหลัง หมายถึงมีคำอื่นมาสมาสข้างท้าย) และ “มรรคา” (มัน-คา) บอกความหมายไว้ดังนี้ –

(๑) ทาง.

(๒) เหตุ, ใช้คู่กับ ผล ว่า เป็นมรรคเป็นผล.

(๓) ในพระพุทธศาสนา เป็นชื่อแห่งโลกุตรธรรม คู่กับ ผล มี ๔ ชั้น คือ โสดาปัตติมรรค สกทาคามิมรรค อนาคามิมรรค อรหัตมรรค, ทางที่จะนำไปสู่ความพ้นทุกข์ เป็น ๑ ในอริยสัจ ๔ ได้แก่ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ และมรรค เรียกเต็มว่า มรรคมีองค์ ๘ ประกอบด้วย สัมมาทิฐิ-ความเห็นชอบ ๑ สัมมาสังกัปปะ-ความดำริชอบ ๑ สัมมาวาจา-การเจรจาชอบ ๑ สัมมากัมมันตะ-การงานชอบ ๑ สัมมาอาชีวะ-การเลี้ยงชีวิตชอบ ๑ สัมมาวายามะ-ความพยายามชอบ ๑ สัมมาสติ-ความระลึกชอบ ๑ สัมมาสมาธิ-ความตั้งใจชอบ ๑ หรือเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า มัชฌิมาปฏิปทา คือ ทางสายกลาง. (ส. มารฺค; ป. มคฺค).

…………..

นอกจากสะกดเป็น “มรรค” และ “มรรคา” แล้ว ยังสะกดเป็น:

– “มารค” (มาก) เช่นในคำว่า ชลมารค สถลมารค

– “มัค-” (มีคำอื่นมาสมาสข้างท้าย) เช่น มัคคุเทศก์

– มัคคะ (มัก-คะ) ใช้เป็นคำศัพท์ ไม่นิยมใช้เขียนทั่วไป

– “มรคา” (มอ-ระ-คา) หมายถึง ทาง, ช่อง, ถนน

…………..

ดูก่อนภราดา!

: ไม่รู้ทาง แต่ขยันเดิน หนึ่ง

: รู้ทาง แต่ไม่เดิน อีกหนึ่ง

บุคคลสองจำพวกนี้น่าสังเวชพอๆ กัน