วิรัช (บาลีวันละคำ 2,777)

วิรัช

อ่านว่า วิ-รัด

ชื่อคนที่ออกเสียงว่า วิ-รัด ถ้าได้ยินแต่เสียง ไม่เห็นตัวหนังสือ ก็มีปัญหาอยู่บ้างว่าจะสะกดอย่างไร

วิรัติ

วิรัตน์

วิรัช

ในที่นี้สะกด “วิรัช” –รัช ช้าง

วิรัช” บาลีเป็น “วิรช” อ่านว่า วิ-ระ-ชะ ประกอบด้วยคำว่า วิ + รช

(๑) “วิ

ปกติเป็นคำจำพวก “อุปสรรค” นักเรียนบาลีท่องจำว่า “วิ : วิเศษ, แจ้ง, ต่าง

แต่ในที่นี้ท่านว่า “วิ” ตัดมาจากคำเต็มว่า “วิคต” (วิ-คะ-ตะ) แปลว่า ไปที่อื่น, หายไป, สิ้นสุด; สูญหายหรือไปลับ, ขาด, ปราศจาก (gone away, disappeared, ceased; having lost or foregone, deprived of, being without)

(๒) “รช” (ระ-ชะ) รากศัพท์มาจาก –

(1) รญฺชฺ (ธาตุ = กำหนัด, ย้อม) + ปัจจัย, ลบ ญฺ ที่ รญฺชฺ (รญฺชฺ > รช)

: รญฺชฺ + = รญฺช > รช แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่เปื้อน

(2) รถี (ถนน) + ชนฺ (ธาตุ = เกิด) + กฺวิ ปัจจัย, ลบ ถี ที่ (ร)-ถี (รถี > ), ลบ นฺ ที่สุดธาตุ (ชนฺ > ) และลบ กฺวิ

: รถี + ชนฺ = รถีชนฺ + กฺวิ = รถีชนฺกฺวิ > รชนกฺวิ > รชน > รช แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่เกิดบนถนน

รช” (ปุงลิงค์; นปุงสกลิงค์)  ในภาษาบาลีใช้ในความหมายดังนี้ –

(1) ฝุ่น, ของโสโครก; ละอองที่เปื้อน (dust, dirt; staining dust)

(2) มลทิน, ความสกปรก, ความด่างพร้อย, ความไม่บริสุทธิ์ (stain, dirt, defilement, impurity)

วิ + รช = วิรช แปลว่า “ปราศจากฝุ่น” หรือ “ปราศจากธุลี” หมายถึง ปลอดจากกิเลส, ปราศจากมลทิน, ปราศจากความผิด (free from defilement or passion, stainless, faultless)

วิรช” ภาษาไทยใช้เป็น “วิรัช” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

วิรัช ๑ : (คำวิเศษณ์) ปราศจากธุลี, ไม่มีมลทิน, บริสุทธิ์, สะอาด. (ป., ส.).”

ขยายความ :

วิรช” หรือ “วิรัช” เป็นคำแสดงคุณสมบัติของ “ธรรมจักษุ” ที่แปลว่า “ดวงตาเห็นธรรม” ดังคำบาลีว่า “วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ” แปลว่า “ธรรมจักษุอันปราศจากธุลีไม่มีมลทินได้เกิดขึ้นแล้ว

ผู้ได้ “ดวงตาเห็นธรรม” เช่นนี้จะเห็นประจักษ์ในสัจธรรมต่อไปว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งทั้งมวลนั้นย่อมมีความดับไปเป็นธรรมดา” อันเป็นคุณสมบัติของอริยบุคคลในพระพุทธศาสนา

ในมงคลสูตรก็ใช้คำว่า “วิรช” เป็นคำแสดงลักษณะจิตของผู้บรรลุธรรม ดังพระบาลีว่า –

ผุฏฺฐสฺส โลกธมฺเมหิ

จิตฺตํ ยสฺส น กมฺปติ

อโสกํ วิรชํ เขมํ

เอตมฺมงฺคลมุตฺตมํ.

ถูกโลกธรรมกระทบ

จิตไม่หวั่นไหว

ไร้เศร้า ปราศจากธุลี เกษมศานต์

นี้เป็นมงคลอันอุดม.

…………..

คำว่า “วิรัช” จึงเป็นคำที่มีความหมายดี เป็นยอดมงคล

…………..

ดูก่อนภราดา!

: ฝุ่นมุงเมือง เป็นเรื่องที่ต้องช่วยกันเตือนภัย

: แต่กิเลสมุงใจ เป็นเรื่องตัวใครตัวมัน?

#บาลีวันละคำ (2,777)

19-1-63

ดูโพสต์ในเฟซบุ๊กของครูทองย้อย