บาลีวันละคำ

อุจจาสยนมหาสยนะ

อ่านว่า อุด-จา-สะ-ยะ-นะ-มะ-หา-สะ-ยะ-นะ
ประกอบด้วย อุจจาสยน + มหาสยนะ

(๑) “อุจจาสยน” (อุด-จา-สะ-ยะ-นะ)

บาลีเขียน “อุจฺจาสยน” (มีจุดใต้ จฺ ตัวแรก) ประกอบด้วย อุจฺจา + สยน

มาลาคันธวิเลปนธารณมัณฑนวิภูสนะ

อ่านว่า มา-ลา-คัน-ทะ-วิ-เล-ปะ-นะ-ธา-ระ-นะ-มัน-ดะ-นะ-วิ-พู-สะ-นะ
ประกอบด้วย มาลา + คันธ + วิเลปน + ธารณ + มัณฑน + วิภูสนะ

(๑) “มาลา”

รากศัพท์มาจาก –

(1) มา (ธาตุ = รัก, ทะนุถนอม) + อล ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

นัจจคีตวาทิตวิสูกทัสสนะ

อ่านว่า นัด-จะ-คี-ตะ-วา-ทิ-ตะ-วิ-สู-กะ-ทัด-สะ-นะ
ประกอบด้วย นัจจ + คีต + วาทิต + วิสูกทัสสนะ

(๑) “นัจจ” (นัด-จะ)

บาลีเป็น “นจฺจ” รากศัพท์มาจาก นตฺ (ธาตุ = น้อมกาย, ฟ้อนรำ) + ณฺย ปัจจัย, ลบ ณ, แปลง ตฺย (คือ -ตฺ ที่สุดธาตุ + (ณฺ-)ย ปัจจัย) เป็น จฺจ

วิกาลโภชน์

อ่านว่า วิ-กาน-ละ-โพด (ตาม พจน.54)
แต่จะอ่านว่า วิ-กา-ละ-โพด ก็ได้

บาลีเป็น “วิกาลโภชน” อ่านว่า วิ-กา-ละ-โพ-ชะ-นะ

ประกอบด้วย วิกาล + โภชน

สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐาน

อ่านว่า สุ-รา-เม-ระ-ยะ-มัด-ชะ-ปะ-มา-ทัด-ถาน
แยกศัพท์เป็น สุรา + เมรย + มัชช + ปมาท + ฐาน

(๑) “สุรา”

รากศัพท์มาจาก –

(1) สุร (พรานป่าชื่อ “สุระ”) + อ ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

: สุร + อ = สุร + อา = สุรา แปลตามศัพท์ว่า “เครื่องดื่มอันพรานป่าชื่อสุระปรุงขึ้นครั้งแรก”

มุสาวาท

ภาษาไทยอ่านว่า มุ-สา-วาด
บาลีอ่านว่า มุ-สา-วา-ทะ
ประกอบด้วย มุสา + วาท

(๑) “มุสา”

แปลว่า โดยเท็จ, โดยผิด (falsely, wrongly) ตามหลักบาลีไวยากรณ์ เรียกศัพท์เช่นนี้ว่า “กิริยาวิเสสนะ” หมายถึงคำที่ขยายกริยาให้ชัดลงไปว่าเป็นการกระทำเช่นไร

กาเมสุมิจฉาจาร

อ่านว่า กา-เม-สุ-มิด-ฉา-จาน
ประกอบด้วย กาเมสุ + มิจฉาจาร

(๑) “กาเมสุ” (กา-เม-สุ)

ศัพท์เดิมคือ “กาม” (กา-มะ) รากศัพท์มาจาก กมุ (ธาตุ = ปรารถนา) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ทีฆะ (ยืดเสียง) อะ ที่ ก-(มุ) เป็น อา, ลบสระที่สุดธาตุ (-มุ > ม)

อทินนาทาน

อ่านว่า อะ-ทิน-นา-ทาน
บาลีเป็น “อทินฺนาทาน” อ่านว่า อะ-ทิน-นา-ทา-นะ
ประกอบด้วย อทินฺน + อาทาน

(๑) “อทินฺน” (อะ-ทิน-นะ) รากศัพท์มาจาก น (ไม่, ไม่ใช่) + ทินฺน (สิ่งใดๆ ที่มีผู้ยกให้), แปลง น เป็น อ (ตามกฎไวยากรณ์ที่ว่า ถ้าศัพท์ที่มาต่อท้าย น ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะ ให้แปลง น เป็น อ)

เครื่องสำอาง

บวชไม่ได้ แต่พาเข้าวัดได้

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“เครื่องสำอาง : (คำนาม) สิ่งเสริมแต่งหรือบํารุงใบหน้า ผิวพรรณ ผม ฯลฯ ให้ดูงาม เช่น แป้ง ลิปสติก ดินสอเขียนคิ้ว, ราชาศัพท์ว่า เครื่องพระสําอาง; (คำที่ใช้ในกฎหมาย) วัตถุที่มุ่งหมายสําหรับใช้ทา ถู นวด โรย พ่น หยอด ใส่ อบ หรือกระทําด้วยวิธีอื่น

ภัตตุเทศก์

ตำแหน่งพระที่มีมาตั้งแต่สมัยพุทธกาล

อ่านว่า พัด-ตุ-เทด
บาลีเป็น “ภตฺตุทฺเทสก” อ่านว่า พัด-ตุด-เท-สะ-กะ
ประกอบด้วย ภตฺต + อุทฺเทสก