บาลีวันละคำ

มาตุคาม

อ่านว่า มา-ตุ-คา-มะ ภาษาไทยอ่านว่า มา-ตุ-คาม

ประกอบด้วยคำว่า มาตุ + คาม = มาตุคาม
“มาตุ” แปลว่า แม่ (หญิงที่มีลูก)
“คาม” ศัพท์นี้เรามักเข้าใจกันในความหมายว่า บ้าน, หมู่บ้าน แต่ “คาม” ที่ต่อท้าย “มาตุ” มาจากรากศัพท์ต่างกัน ตามคำแปลดังนี้
1- “มาตุคาม” แปลว่า “ผู้มีร่างกายเหมือนร่างกายแห่งมารดา” คำแปลนี้ “คาม” หมายถึง “ร่างกาย” คือเปรียบ คาม = บ้าน เหมือนร่างกาย
2- “มาตุคาม” แปลว่า “ผู้เป็นไปเหมือนมารดา” คำแปลนี้ “คาม” มาจาก “คมฺ” ธาตุ แปลว่า “เป็นไป”
3- “มาตุคาม” แปลว่า “ผู้ถึงภาวะเสมอเหมือนมารดา” คำแปลนี้ “คาม” มาจาก “คมฺ” ธาตุ แปลว่า “ไป, ถึง”
4- “มาตุคาม” แปลว่า “ผู้กินเหมือนมารดา” คำแปลนี้ “คาม” มาจาก “คสฺ” ธาตุ แปลว่า “กิน” (“กินเหมือนมารดา” ก็อย่างเช่น แม่ต้องให้ลูกได้กินก่อน ตัวเองจึงจะกิน)
5- “มาตุคาม” แปลว่า “ผู้ขับกล่อมเหมือนมารดา” คำแปลนี้ “คาม” มาจาก “เค” ธาตุ แปลว่า “ขับขาน, ขับกล่อม, ส่งเสียง”

สรุปว่า “มาตุคาม” หมายถึงผู้หญิง, เพศหญิง คำนี้มักใช้ในเมื่อกล่าวถึงธรรมชาติธรรมดาของเพศหญิง

ชีวก โกมารภัจ

ชื่อหมอใหญ่ผู้เชี่ยวชาญในการรักษาและมีชื่อเสียงมากในครั้งพุทธกาล วงการแพทย์แผนไทยนับถือกันมาก ถึงกับสร้างรูปเคารพบูชากันทั่วไป เรียกกันเป็นสามัญว่า “หมอชีวก”

“ชีวก โกมารภัจ” (ชี-วก โก-มา-ระ-พัด) ภาษาบาลีเป็น “ชีวโก โกมารภจฺโจ” อ่านว่า ชี-วะ-โก / โก-มา-ระ-พัด-โจ

ชื่อนี้มาจากประวัติชีวิตของหมอชีวกเอง

เมื่อคลอด แม่เอาไปทิ้งที่กองขยะ เจ้าชายอภัยราชกุมารโอรสของพระเจ้าพิมพิสารไปพบเข้า ตรัสถามมหาดเล็กว่า เด็กตายหรือยัง มหาดเล็กตอบว่า “ชีวติ = ยังเป็นอยู่” จึงเก็บเอาไปเลี้ยง ตั้งชื่อว่า “ชีวโก” แปลว่า “ยังเป็น” (เทียบตามคำไทย เห็นจะตรงกับ “บุญยัง” หรือ “บุญรอด”)
และเพราะราชกุมารเอาไปเลี้ยง จึงมีสร้อยนามว่า “โกมารภจฺโจ” ซึ่งมาจากคำว่า กุมาร (= ราชกุมาร) + ภจฺจ (= ผู้ได้รับการเลี้ยงดู) แผลง อุ ที่ กุ เป็น โอ ตามกฎไวยากรณ์ : กุมาร = โกมาร = โกมารภจฺโจ แปลว่า “ผู้ที่ราชกุมารเลี้ยง”

ปารมี [3]

บารมีทั้ง 10 แบ่งระดับการบำเพ็ญเป็น 3 ระดับ ตามความเข้มข้น
อธิบายประกอบด้วยบารมีข้อแรก คือ ทาน

1 ระดับบารมี : บารมีระดับปกติธรรมดา คนทั่วไปทำได้
ตัวอย่าง ทานบารมี : สละของนอกกาย เช่น วัตถุสิ่งของ ทรัพย์สินเงินทอง สิทธิผลประโยชน์ และแม้ตำแหน่งหน้าที่

2 ระดับอุปบารมี : บารมีขั้นกลาง หรือจวนสูงสุด
ตัวอย่าง ทานอุปบารมี : สละให้อวัยวะในตัว เช่น บริจาคดวงตา ตับ ไต ปอด (หมายถึงต้องให้อวัยวะนั้นๆ ไปทั้งที่ตนยังมีชีวิตอยู่ ไม่ใช่ให้เมื่อตายแล้ว)

3 ระดับปรมัตถบารมี : บารมีขั้นสูงสุด, บารมีที่ทำจนถึงที่สุดเพื่อผลขั้นสูงสุด
ตัวอย่าง ทานปรมัตถบารมี : สละชีวิต แม้จะต้องตายก็ยอมด้วยความเต็มใจ

ปารมี (2)

คุณธรรมชุดใหญ่ที่จัดว่าเป็น “บารมี” ที่พระโพธิสัตว์จะต้องบำเพ็ญเพื่อตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้ามี 10 อย่าง คือ –

1 ทาน : สละให้ปันสิ่งของของตนเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น
2 ศีล : ควบคุมการกระทำและคำพูดให้ตั้งอยู่ในความดีงาม
3 เนกขัมมะ : การออกบวช, ความปลอดโปร่งจากสิ่งล่อเร้าเย้ายวน
4 ปัญญา : ความรู้เข้าใจหยั่งแยกได้ในเหตุผล
5 วิริยะ : ความพยายามทำกิจไม่ท้อถอย
6 ขันติ : ความหนักเอาเบาสู้เพื่อบรรลุจุดหมายที่ดีงาม
7 สัจจะ : ความจริง คือ จริงใจ จริงวาจา และจริงการ
8 อธิษฐาน : ความตั้งใจหนักแน่นเด็ดเดี่ยวว่าจะทำการนั้นๆ ให้สำเร็จ และมั่นคงแน่วแน่ในทางดำเนินและจุดมุ่งหมายของตน
9 เมตตา : ความรัก, ความปรารถนาให้เขามีความสุข
10 อุเบกขา : ความวางใจเป็นกลาง ไม่เอนเอียงด้วยชอบหรือชัง

ปารมี [1]

อ่านว่า ปา-ระ-มี
ภาษาไทยใช้ว่า “บารมี” (ป ปลา แผลงเป็น บ ใบไม้) อ่านว่า บา-ระ-มี

“ปารมี” ปรุงขึ้นจาก ปรม + ณี (ปัจจัย) = ปารมี แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะของผู้มีปรมะ” (ดูความหมายที่คำว่า “ปรม”)
“ปารมี – บารมี” ยังมีคำแปลตามศัพท์อีกหลายความหมาย คือ –
1 ภาวะหรือการกระทำของผู้ประเสริฐ
2 ข้อปฏิบัติเป็นเครื่องถึงภาวะสูงสุดคือพระนิพพาน
3 ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงพระนิพพาน
4 ข้อปฏิบัติเป็นเครื่องให้ถึงพระนิพพาน
5 ข้อปฏิบัติที่เป็นไปเพื่อประโยชน์สุขอันสูงสุด
6 ข้อปฏิบัติที่ผูกสัตว์อื่นไว้ในตนด้วยการประกอบความดีอย่างพิเศษ
7 ข้อปฏิบัติที่หมดจดอย่างยิ่งจากมลทินคือสังกิเลส
8 ข้อปฏิบัติที่ดำเนินไปสู่พระนิพพานโดยพิเศษ
9 ข้อปฏิบัติที่รู้ถึงโลกหน้าได้ด้วยญาณวิเศษเหมือนรู้โลกนี้
10 ข้อปฏิบัติที่ใส่กลุ่มความดีมีศีลเป็นต้นไว้ในสันดานตนอย่างดียิ่ง
11 ข้อปฏิบัติของผู้เบียดเบียนศัตรูคือหมู่โจรกิเลส
12 ข้อปฏิบัติที่หมดจดในพระนิพพาน
13 ข้อปฏิบัติที่ผูกสัตว์ไว้ในพระนิพพาน
14 ข้อปฏิบัติที่ดำเนินไปสู่พระนิพพานและยังสัตว์ให้ถึงพระนิพพาน
15 ข้อปฏิบัติที่รู้พระนิพพานตามเป็นจริง
16 ข้อปฏิบัติที่บรรจุเหล่าสัตว์ไว้ในพระนิพพาน
17 ข้อปฏิบัติที่เบียดเบียนข้าศึกคือกิเลสของเหล่าสัตว์ในพระนิพพาน

ปรม

อ่านว่า ปะ-ระ-มะ
ภาษาไทยใช้ว่า “บรม” คำเดียวโดดๆ อ่านว่า บอ-รม

“ปรม – บรม” ในภาษาบาลีแปลตามรากศัพท์ว่า –
(1) “ยังข้าศึกให้ตาย”
(2) “ขัดเกลาผู้อื่นให้หมดจด”
(3) “ยินดีในความยิ่งใหญ่”
(4) “ผูกผู้อื่นไว้ด้วยความดี”
(5) “ตักตวงคุณความดีไว้”
(6) “รักษาความสูงสุดของตนไว้ได้”
(7) “กำหนดรู้โลก”
(8) “ถึงนิพพาน”

จาตุมฺมหาราช

อ่านว่า จา-ตุม-มะ-หา-รา-ชะ
(ภาษาบาลีใช้แบบไม่ซ้อน มฺ คือเป็น “จาตุมหาราช” ก็มี)

ภาษาไทยใช้ว่า “จาตุมหาราช” (ม ม้า ตัวเดียว) อ่านว่า จา-ตุ-มะ-หา-ราด หรือ จา-ตุม-มะ-หา-ราด ก็ได้

“จาตุมหาราช” ประกอบด้วย จตุ + มหาราช

“จตุ” แปลว่า สี่ (จำนวน 4) เมื่อประสมกับคำอื่นแปลงตามกฎไวยากรณ์เป็น “จาตุ”
“มหาราช” แปลตามศัพท์ว่า “พระราชาผู้ใหญ่”

จตุ (จาตุ) + มหาราช เป็น “จาตุมหาราช” หมายถึงท้าวมหาราชสี่, เทวดาผู้รักษาโลกในสี่ทิศ, ท้าวโลกบาลทั้งสี่

และถ้าเป็น “จาตุมหาราชิก” หรือ “จาตุมหาราชิกา” ก็เป็นชื่อสวรรค์ชั้นแรกแห่งสวรรค์ 6 ชั้น มีเทวดาผู้ใหญ่ 4 องค์ร่วมกันปกครอง เรียกว่า “ท้าวจาตุมหาราช” หรือ “ท้าวจตุโลกบาล” (–จะ-ตุ-โลก-กะ-บาน)

อินฺท

อ่านว่า อิน-ทะ

“อินฺท” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้กระทำความเป็นใหญ่ยิ่ง” “ผู้ประกอบด้วยความยิ่งใหญ่” หมายถึง ผู้เป็นเจ้า, ผู้เป็นใหญ่, ผู้ยิ่งใหญ่, ผู้เป็นหัวหน้า, จอม, เจ้า, พระราชา

ในภาษาไทยใช้ว่า “อินท์” หรือ “อินทร์” (อิน) มักพูดหรือเขียนว่า “พระอินทร์” เป็นคำที่คนไทยคุ้นและเข้าใจกันในความหมายว่า เทวราชผู้เป็นใหญ่ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เวลาผู้มีบุญในโลกมนุษย์เดือดร้อน พระอินทร์จะลงมาช่วย

ดาวดึงส์

คำบาลีเขียนแบบไทย อ่านว่า ดาว-วะ-ดึง

“ดาวดึงส์” บาลีเป็น “ตาวตึส” (ตา-วะ-ติง-สะ) แปลตามศัพท์ว่า “ภพเป็นที่เกิดของคน 33 คน”

“ดาวดึงส์” มาจาก “ตาวตึส”

“ตาวตึส” ก็แปลงมาอีกต่อหนึ่ง คือมาจาก “เตตฺตึส” (เตด-ติง-สะ) แปลว่า “สามสิบสาม” (จำนวน 33)

เต = สาม (3)
ตึส = สามสิบ (30)

เต + ตึส ซ้อน ตฺ : เต + ตฺ + ตึส = เตตฺตึส = 33

แปลง เต เป็น ตาว ลบ ตฺ ท้าย เต

: เตตฺตึส > ตาวตฺตึส > ตาวตึส > ดาวดึงส์

“ดาวดึงส์” เป็นชื่อสวรรค์ชั้นที่ 2 แห่งสวรรค์ 6 ชั้น คือ จาตุมหาราชิก ดาวดึงส์ ยามา ดุสิต นิมมานรดี และ ปรนิมมิตวสวัตดี

ศักดิ์สิทธิ์

คำบาลีสันสกฤตที่โอนสัญชาติเป็นไทยอย่างสนิท

“ศักดิ์” บาลีเป็น “สตฺติ” (สัด-ติ) สันสกฤตเป็น “ศกฺติ” แปลว่า (1) ความสามารถ, กำลัง, อำนาจ (2) หอก, ฉมวก, ลูกศร ภาษาไทยใช้ตามรูปสันสกฤต ในที่นี้ใช้ตามความหมายแรก
“สิทฺธิ” (สิด-ทิ) บาลี-สันสกฤตรูปเหมือนกัน แปลว่า การกระทำสำเร็จ, ความสำเร็จ, ความรุ่งเรือง
“ศักดิ์” คำเดียว พจน.42 ให้ความหมายว่า อํานาจ, ความสามารถ, เช่น มีศักดิ์สูง ถือศักดิ์; กำลัง; ฐานะ เช่นมีศักดิ์และสิทธิแห่งปริญญานี้ทุกประการ
“สิทธิ์” คำเดียว พจน.42 ให้ความหมายว่า อำนาจอันชอบธรรม เช่น บุคคลมีสิทธิและหน้าที่ตามรัฐธรรมนูญ เขามีสิทธิ์ในที่ดินแปลงนี้; อํานาจที่จะกระทําการใด ๆ ได้อย่างอิสระ โดยได้รับการรับรองจากกฎหมาย (right)