บาลีวันละคำ

ภิรมย์ – อภิรมย์

ภิรมย์ = รื่นเริง
อ + ภิรมย์ = ไม่รื่นเริง ?

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า คำว่า “ภิรมย์” ให้ดูที่คำว่า “อภิรมย์”

กษัตริย์

ทำไมจึงเขียนอย่างนี้

“กษัตริย์” เป็นรูปคำที่เราเขียนอิงสันสกฤต “กฺษตฺริย” บาลีเป็น “ขตฺติย”

“ขตฺติย” อ่านว่า ขัด-ติ-ยะ รากศัพท์มาจาก –

(๑) ขตฺต + อิย ปัจจัย

๑) “ขตฺต” (ขัด-ตะ) รากศัพท์มาจาก ขฏฺฏ (ธาตุ = ป้องกัน) + อ ปัจจัย, แปลง ฏฺฏ เป็น ตฺต

วิทยาศาสตร์

อ่านว่า วิด-ทะ-ยา-สาด
ประกอบด้วยคำว่า วิทยา + ศาสตร์

(๑) “วิทยา”

บาลีเป็น “วิชฺชา” รากศัพท์มาจาก วิทฺ (ธาตุ = รู้) + ณฺย ปัจจัย, ลบ ณฺ, แปลง ทฺย (คือ (วิ)-ทฺ + (ณฺ)-ย) เป็น ชฺช + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

ปักษี

อ่านว่า ปัก-สี
บาลีเป็น “ปกฺขี” อ่านว่า ปัก-ขี
ประกอบด้วย ปกฺข + อี ปัจจัย

(๑) “ปกฺข” (ปัก-ขะ) รากศัพท์มาจาก –

(1) ปจฺ (ธาตุ = สุก) + ข ปัจจัย, แปลง จฺ เป็น กฺ

: ปจฺ + ข = ปจฺข > ปกฺข แปลตามศัพท์ว่า “กาลเป็นเหตุสุกแห่งสิ่งที่เป็นอยู่” = ระยะเวลาครึ่งเดือน

สังวัธยาย

อ่านว่า สัง-วัด-ทะ-ยาย

“สังวัธยาย” บาลีเป็น “สชฺฌาย” สันสกฤตเป็น “สฺวาธฺยาย”

“สชฺฌาย” อ่านว่า สัด-ชา-ยะ รากศัพท์มาจาก ส (มี, พร้อม, ของตน) + อธิ (ยิ่ง, ใหญ่, ทับ) อิ (ธาตุ = สวด, ศึกษา) + อ ปัจจัย, แปลง อธิ เป็น อชฺฌ, แปลง อิ เป็น ย, ทีฆะ (ยืดเสียง) อะ ที่ -ฌ เป็น อา (สชฺฌ > สชฺฌา)

ธุระ

บาลีเขียน “ธุร” อ่านว่า ทุ-ระ

“ธุร” รากศัพท์มาจาก –

(1) ธุพฺพิ (ธาตุ = เบียดเบียน) + อร ปัจจัย, ลบสระที่สุดธาตุ (ธุพฺพิ > ธุพฺพ), ลบ พฺพ (ธุพฺพ > ธุ)

: ธุพฺพิ > ธุพฺพ + อร = ธุพฺพร > ธุร แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่เบียดเบียน” คือเบียดเบียนผู้ที่เข้าไปเกี่ยวข้องให้ต้องลำบากลากเข็นนำพาไป

มรณสติ

อ่านว่า มะ-ระ-นะ-สะ-ติ
บาลีเป็น “มรณสฺสติ” อ่านว่า มะ-ระ-นัด-สะ-ติ
ประกอบด้วย มรณ + สติ

(๑) “มรณ” (มะ-ระ-นะ)

รากศัพท์มาจาก มรฺ (ธาตุ = ตาย) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ), แปลง น เป็น ณ

อาชีพ

อ่านว่า อา-ชีบ
บาลีเป็น “อาชีว” อ่านว่า อา-ชี-วะ

“อาชีว” รากศัพท์มาจาก อา (ทั่วไป, ยิ่ง) + ชีวฺ (ธาตุ = เป็นอยู่) + อ ปัจจัย

: อา + ชีวฺ = อาชีว + อ = อาชีว แปลตามศัพท์ว่า “การเป็นเหตุให้เป็นอยู่ได้” คือ “การเลี้ยงชีวิต”

อธิการ

อ่านว่า อะ-ทิ-กาน
บาลีอ่านว่า อะ-ทิ-กา-ระ
ประกอบด้วย อธิ + การ

(๑) “อธิ” (อะ-ทิ)

เป็นคำอุปสรรค (คำที่ใช้ประกอบข้างหน้าคำนามหรือกริยาให้มีความหมายยักเยื้องออกไป) นักเรียนบาลีแปลกันว่า ยิ่ง, ใหญ่, ทับ

บรรยากาศ

อ่านว่า บัน-ยา-กาด

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 มีคำว่า “บรรยากาศ”
แต่ไม่ได้บอกคำอ่านและที่มาของคำ

“บรรยากาศ” เทียบกลับเป็นบาลี คือ “ปริยากาส” (ปะ-ริ-ยา-กา-สะ)
ประกอบด้วย ปริ + อากาส